الدَّرْسُ الأَوَّلُ: الْحُرُوفُ الْعَرَبِيَّةُ
BİRİNCİ DERS: ARAP HARFLERİ
Rahmân ve Rahîm olan Allâh”ın ismiyle. Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. O, tektir, şeriki yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür. Bundan sonra:
Giriş
Kıymetli ilim talebeleri! Allâh’ın kelâmı olan Kur’ân-ı Kerîm’in dili, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in lisânı ve İslâm medeniyetinin anahtarı olan Arapçayı öğrenme yolculuğuna hoş geldiniz.
Her ilmin bir anahtarı, her binânın bir temeli vardır. Arapça dilinin kapılarını aralamak, belâgat ve fesâhat dolu bu muazzam yapıyı inşâ etmek için atacağımız ilk ve en hayâtî adım, harfleri (hurûf) hakkıyla tanımaktır. Arap alfabesi, sadece sesleri temsil eden sembollerden ibâret basit bir iletişim aracı değildir; o aynı zamanda görsel bir estetik (hüsn-i hat) ve fonetik bir mucizedir. Arapçada her harf, bir “mahreç” (çıkış yeri) ve bir “sıfat” ile karakterize edilir. Bu harfler bir araya gelerek anlamlı en küçük birim olan “kelime” (الْكَلِمَةُ) yapısını, kelimeler ise bir araya gelerek yargı bildiren “cümle” (الْجُمْلَةُ) yapısını oluşturur.
Bu derste, harfleri sadece şekilsel olarak değil, mantıksal ve fonetik boyutlarıyla da inceleyeceğiz. Bu temel, ileride göreceğimiz sarf (kelime bilgisi) ve nahiv (cümle bilgisi) ilimlerinin üzerine oturacağı sarsılmaz zemin olacaktır.
Dersin Kâideleri
1. Kâide: Harf Sayısı ve Yapısı
اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ تَتَكَوَّنُ مِنْ ثَمَانِيَةٍ وَعِشْرِينَ حَرْفًا أَسَاسِيًّا.
“Arap dili, 28 temel harften oluşur.”
Arap alfabesi, “el-hurûfu’l-hicâiyye” (الْحُرُوفُ الْهِجَائِيَّةُ) olarak adlandırılan fonetik temelli bir sistemdir. Bu harfler “Elif” ile başlar ve “Yâ” harfi ile sona erer. Arap alfabesi şu harflerden teşekkül eder:
“Elif” (ا), “Be” (ب), “Te” (ت), “Se” (ث), “Cim” (ج), “Ha” (ح), “Hı” (خ), “Dal” (د), “Zel” (ذ), “Ra” (ر), “Ze” (ز), “Sin” (س), “Şın” (ş), “Sad” (ص), “Dad” (ض), “Tı” (ط), “Zı” (ظ), “Ayn” (ع), “Gayn” (غ), “Fe” (ف), “Kaf” (ق), “Kef” (ك), “Lam” (ل), “Mim” (م), “Nun” (ن), “He” (هـ), “Vav” (و), “Ye” (ي).
İlmi açıdan şu hususlara dikkat edilmelidir:
Hemze ve Elif Ayrımı: Arapçada “Elif” (ا) aslında bir uzatma harfidir (med harfi) ve hareke taşımaz. Hareke taşıyan ve boğazın en altından çıkan sesli harf ise “Hemze”dir (أ). Ancak eğitimde kolaylık olması açısından genellikle Elif, alfabenin ilk harfi olarak sayılır ve hemze onun bir hâli gibi öğretilir.
Lamelif Meselesi: Bazı kaynaklarda “Lamelif” (لا) müstakil bir harf gibi gösterilse de, ilmi olarak bu bir harf değil; “Lam” (ل) ve “Elif” (ا) harflerinin birleşmesiyle oluşan bir “ligatür”dür (birleşik yazım). Dolayısıyla harf sayısına dahil edilmez.
2. Kâide: Harfin Kimliği (İsim, Şekil, Ses)
لِكُلِّ حَرْفٍ اسْمٌ وَشَكْلٌ وَصَوْتٌ.
“Her harfin bir adı, bir şekli ve bir sesi vardır.”
Arapça öğreniminde en sık karıştırılan husus harfin “ismi” ile “sesi” arasındaki farktır.
İsim (İsm): Harfin literatürdeki adıdır. Örneğin: (ج) harfinin adı “Cîm”dir. Alfabeyi sayarken bu isimleri kullanırız.
Ses (Savt): Harfin kelime içinde okunurken çıkardığı tınıdır. Bu ses, harfin üzerine gelen harekeye göre değişir. “Cîm” harfi fetha (üstün) aldığında “Ce”, damme (ötre) aldığında “Cu” sesi verir.
Şekil (Rasm): Harfin yazıda aldığı formdur. Bu form, harfin kelimenin başında, ortasında veya sonunda olmasına göre değişiklik gösterir.
3. Kâide: Yazım Yönü ve Akışı
تُكْتَبُ الْحُرُوفُ الْعَرَبِيَّةُ مِنَ الْيَمِينِ إِلَى الْيَسَارِ.
“Arap harfleri sağdan sola doğru yazılır.”
Latin alfabesinin aksine, Arap yazısı “el-yemîn” (sağ) taraftan başlayıp “el-yesâr” (sol) tarafa doğru akar. Bu durum, kitâbın kapağının açılış yönünden, satır takibine kadar tüm okuma şeklini belirler.
İstisna: Yazı (harfler ve kelimeler) sağdan sola yazılırken, rakamlar (sayılar) soldan sağa doğru yazılır.
Bitişme (İttisâl): Arap harfleri el yazısı mantığıyla birbirine bağlanarak yazılır. Bu bağlantı, kalemi kâğıttan kaldırmadan akıcı bir yazım sağlar. Ancak “Râsim” hattında (basılı metinlerde) dahi bu bitişiklik esastır.
4. Kâide: Bitişmeyen Harfler (Hurûfu’l-İnfisâl)
سِتَّةُ أَحْرُفٍ لَا تَتَّصِلُ بِمَا بَعْدَهَا.
“Altı harf, kendisinden sonra gelenle bitişmez.”
Alfabedeki harflerin çoğu hem sağındaki hem solundaki harfe bağlanırken, altı harf “asil/bağımsız” bir duruş sergiler. Bunlar kendilerinden önceki harfe bağlanırlar (eğer önceki harf bağlanmaya müsaitse), ancak kendilerinden sonra gelen harfe asla el uzatmazlar, bağlanmazlar. Bu harfler şunlardır:
1. Elif (ا), 2. Dal (د), 3. Zel (ذ), 4. Ra (ر). 5. Ze (ز), 6. Vav (و).
Bu harflerden sonra gelen harf, sanki kelimeye yeni başlanıyormuş gibi “başta yazılış” formuyla yazılır.
Dersin Örnekleri ve Tahlili
1 بَيْتٌ (Ev): Bu kelime “be” (ب), “ye” (ي) ve “te” (ت) harflerinden oluşur. “be” (ب) harfi kelimenin başında olduğu için kuyruğunu bırakmış ve “ye” (ي) harfine bağlanmıştır. “te” (ت) harfi sonda olduğu için asli formuna dönerek kelimeyi bitirmiştir.
2. كِتَابٌ (Kitâb): Bu kelimede “kef” (ك) başta geniş bir şekil almış, “te” (ت) ortada iki tarafa kol açmış, “elif” (ا) kendinden öncesine (te harfine) bitişmiş ancak kendinden sonra gelen “be” (ب) harfine bitişmemiştir. Bu yüzden “be” (ب) müstakil yazılmıştır.
3. قَلَمٌ (Kalem): “kaf” (ق), “lam” (ل) ve “mim” (م) harflerinden oluşur. Burada üç harf de birbirine tam bir ittisal (bağlantı) ile bağlanmıştır. “lam” (ل) harfi ortada bir çizgi gibi görünür.
4. شَمْسٌ (Güneş): “şın” (ش), “mim” (م) ve “sin” (س) harfleriyle yazılır. “şın” (ش) harfinin üç noktası başta belirgindir, “mim” (م) ortada küçük bir yuvarlak halini alır, “sin” (س) sonda ana formunu korur.
5. قَمَرٌ (Ay): “kaf” (ق), “mim” (م) ve “ra” (ر) harflerinden oluşur. “ra” (ر) harfi kendinden sonra bitişmeyen harflerden olduğu için kelimenin sonunda tam formunda durur.
6. بَابٌ (Kapı): “be” (ب), “elif” (ا) ve tekrar “be” (ب) harflerinden oluşur. “elif” (ا) ortada uzatma görevi görür ve kendinden sonra gelen harfe bitişmediği için kelime iki parça gibi görünür.
7. وَرْدَةٌ (Gül): “vav” (و), “ra” (ر), “dal” (د) ve “tâu’l-marbûta” (ة) harfleriyle yazılır. Dikkat edilirse bu kelimedeki harflerin çoğu kendinden sonrakine bitişmediği için harfler yan yana duran bağımsız semboller gibidir.
8. سَيَّارَةٌ (Araba): “sin” (س), “ye” (ي), “elif” (ا), “ra” (ر) ve “tâu’l-marbûta” (ة) harflerinden oluşur. Burada hem bitişen hem de bitişmeyen harflerin karma kullanımını görürüz.
9. دَرْسٌ (Ders): “dal” (د), “ra” (ر) ve “sin” (س) harfleriyle yazılır. “dal” (د) ve “ra” (ر) kendinden sonrasına bitişmediği için “sin” (س) harfi sonda tek başına kalmıştır.
10. مَدْرَسَةٌ (Okul): “mim” (م), “dal” (د), “ra” (ر), “sin” (س) ve “tâu’l-marbûta” (ة) harflerinden oluşur. Bu kelime, harflerin kelime içindeki konumlarına göre nasıl kılık değiştirdiğinin mükemmel bir örneğidir.
Dersten Öğrendiklerimiz
Bu derste Arapçanın temeli olan alfabe ve yazım kuralları üzerine şu ilmi sonuçları elde ettik:
• Alfabenin Niceliği ve Niteliği: Arap alfabesi 28 harftir (Hemze ve Lamelif harf değildir). Bu harfler sadece birer şekil değil, mahreç (çıkış yeri) ve sıfat sâhibidirler. Doğru okuma (kıraat), harflerin mahreçlerine riâyet etmekle başlar.
• Yazım Disiplini: Arapça sağdan sola doğru yazılır ve okunur. Bu, zihnin işleyiş yönünü değiştiren temel bir disiplindir.
• Teşekkül (Şekil Değiştirme): Harfler “kelime başı”, “kelime ortası” ve “kelime sonu” olmak üzere konumlarına göre kılık değiştirirler. Bazı harfler (Kef, He, Ye gibi) konumlarına göre radikal şekil değişikliklerine uğrarken, bazıları (Mim, Nun gibi) sadece kuyruklarını kaybederler.
• İttisâl ve İnfisâl Hukuku: Harflerin birbirine bağlanma (ittisâl) ilkesi asıldır. Ancak altı harf (Elif, Dal, Zel, Ra, Ze, Vav) kendinden sonrakine bağlanmayarak (infisâl) kelime içinde görsel duraklar oluşturur. Bu kural, kelimenin doğru yazımı ve okunması için elzemdir.
• İsim ve Ses Farkı: Harfin adı (Elif, Be, Cim…) ile o harfin kelime içindeki fonetik değeri (E, Be, Ce…) birbirinden farklıdır. Okumayı öğrenirken harfin ismini değil, hareke ile kazandığı sesi esas alırız.
• Görsel Zenginlik: وَرْدَةٌ (Gül), örneğinde olduğu gibi bazen bir kelimedeki tüm harfler ayrı durabilirken, قَلَمٌ (kalem) örneğinde olduğu gibi hepsi birleşebilir. Bu durum, Arapça hattının estetik zenginliğini oluşturur.
Hamd âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsûstur. Salât ve selâm ise yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
