التحفة السنية بشرح الآجرومية
et-Tuhfetü’s-seniyye bi-şerhi’l-Âcurrûmiyye
Rahmân ve Rahîm olan Allâh”ın ismiyle…
Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. O, tektir, şeriki yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür. Bundan sonra:
et-Tuhfetü’s-seniyye bi-şerhi’l-Âcurrûmiyye, çağdaş Mısırlı dil âlimi Muhammed Muhyiddin Abdülhamid’in (ö. 1392/1972) kaleme aldığı, nahiv ilminin temel eseri el-Mukaddimetu’l-Âcurrûmiyye üzerine yazılmış en meşhûr şerhlerden biridir. Bu eser, modern eğitim metotlarının ışığında klasik bir metni açıklayarak, Arapça gramerini öğrenenler için bir köprü vazifesi görmüştür.
***
Eserin Anlamı ve Müellifinin Amacı
Eserin ismi, Arapça’da “Âcurrûmiyye’nin Şerhi Olarak Parlak Hediye” anlamına gelir. Bu isimlendirme, eserin müellifinin amacını ortaya koymaktadır: Öğrencilere, İbn Âcurrûm’un kıymetli ancak özlü metnini aydınlatacak parlak ve değerli bir hediye sunmak.
Muhammed Muhyiddin Abdülhamid, bu şerhi kaleme alırken, klasik şerhlerin yoğun ve ağır üslubunun modern öğrencilerin Nahiv ilmini öğrenmesini zorlaştırdığının farkındaydı. Bu nedenle amacı, Âcurrûmiyye’nin temel kurallarını sade ve net bir dille açıklamak, soyut kavramları somut örneklerle desteklemek ve Nahiv ilminin mantıksal yapısını sistematik bir şekilde ortaya koymaktı.
***
Yapısı ve İçeriği
Bu şerh, asıl metnin (İbn Âcurrûm’un Mukaddime’si) yapısını titizlikle takip eder. Şârih, her bir bölümü, hatta bazen tek bir cümleyi bile alarak, onu ayrıntılı bir şekilde izah eder. Eserin yapısı şu şekilde işler:
el-Âcurrûmiyye Metni: İbn Âcurrûm’un orijinal metninin kısa bir bölümü sunulur.
Açıklama: Şârih, orijinal metindeki her bir kelimeyi ve kuralı modern, net bir dille açıklar. Karmaşık terimleri sadeleştirir ve arka planlarını izah eder.
Örnekler: Açıklanan kuralları pekiştirmek için hem klasik (Kur’ân-ı Kerîm, hadîs, Arap şiiri) hem de güncel, anlaşılması kolay örnekler sunulur. Bu, soyut kuralların somutlaştırılmasına yardımcı olur.
İ’rab Analizi: Örneklerin gramatik tahlili (i‘rab) yapılarak, kelimelerin cümle içindeki işlevleri ve i‘rab durumları gösterilir.
Eser, nahiv ilminin temel meselelerini, özellikle de kelimenin kısımları, i‘râb çeşitleri ve alâmetleri ile temel cümle yapılarını kapsamlı bir şekilde ele alır.
***
Öne Çıkan Özellikler
Netlik ve Sistematiklik: Muhammed Muhyiddin Abdülhamid, konuları o kadar net ve sistemli bir şekilde işler ki, eser bir öğretmenin rehberliğine ihtiyaç duymadan bile anlaşılabilir. Bu yönüyle kendi kendine öğrenme için idealdir.
Modern Pedagojik Yaklaşım: Şârih, klasik şârihlerin aksine, uzun tartışmalara girmek yerine doğrudan konuya odaklanır. Sık sık soru-cevap tarzı ve “dikkat!” gibi uyarı başlıkları kullanarak öğrencinin dikkatini önemli noktalara çeker.
Karmaşıklıktan Kaçınma: Klasik şerhlerde sıkça rastlanan uzun felsefi tartışmalardan ve nadir kullanılan (şâz) örneklerden uzak durur. Amacı, öğrencinin temel nahiv kurallarını sağlam bir şekilde kavramasını sağlamaktır.
***
Eğitimdeki Yeri ve Önemi
et-Tuhfetü’s-seniyye, yazıldığı tarihten itibaren kısa sürede Arap dünyâsındaki üniversitelerde, medreselerde ve eğitim merkezlerinde temel bir referans haline gelmiştir. Geleneksel olarak el-Âcurrûmiyye’den sonra okutulan karmaşık şerhlerin yerini almıştır. Bugün de Arapça eğitimi verilen birçok kurumda el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye’yi açıklayan en yaygın ve en çok tercih edilen kitaptır.
***
Eğitimdeki Avantajları
Kendiliğinden Öğrenme İmkânı: Eserin akıcı ve anlaşılır dili, öğrencilerin bir öğretmene bağımlı kalmadan Nahiv öğrenmelerine imkân tanır.
Geleneksel ve Modernin Birleşimi: Öğrenci, bu eser sayesinde İbn Âcurrûm’un asırlar öncesine dayanan klasik metnini, modern ve mantıksal bir usûl ile öğrenme fırsatı bulur.
Zaman Kazancı: Kitâbın netliği ve gereksiz detaylardan arındırılmış olması, öğrenme sürecini hızlandırır ve öğrencilerin daha kısa sürede temel nahiv bilgilerine hâkim olmasını sağlar.
***
Mirası ve Günümüzdeki Değeri
et-Tuhfetü’s-seniyye, yazılışından bu yana defalarca basılmış ve dünyâ genelinde milyonlarca öğrenciye ulaşmıştır. Eser, yalnızca bir şerh olmanın ötesinde, İbn Âcurrûm’un mirâsını modern bir yaklaşımla canlandıran bir köprü niteliğindedir. Günümüzde Arapça gramer öğrenmek isteyen her seviyeden öğrenci için en temel başvuru kaynaklarından biri olmaya devam etmektedir.
***
Sonuç
et-Tuhfetü’s-seniyye bi-şerhi’l-Âcurrûmiyye, klasik Nahiv geleneğini modern eğitim ihtiyaçlarıyla başarıyla birleştiren nadir eserlerdendir. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid’in pedagojik başarısı sayesinde, İbn Âcurrûm’un küçük eseri, kendisinden sonra gelen nesiller için aydınlık bir öğrenme yoluna dönüşmüştür. Eser, hem İslâmî ilim talebeleri hem de Arap diline ilgi duyan herkes için vazgeçilmez bir kılavuz olmuştur.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
