محمد بن محمد بن عبد الرحمن الخطّاب الرعيني
Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahman el-Hattâb er-Raînî
(902/1496-97 – 954/1547)
Rahmân ve Rahîm olan Allâh”ın ismiyle…
Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. O, tektir, şeriki yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür. Bundan sonra:
Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahman el-Hattâb er-Raînî, Kuzey Afrika’nın 16. yüzyıl fıkıh ve dil âlimlerinden biridir. Genellikle el-Hattâb olarak anılır ve hem Mâlikî fıkhındaki derin bilgisi hem de Arap dili gramerine (nahiv) yaptığı önemli katkılarla bilinir. İlmi kişiliği, şer’î ilimlerle dilbilimini birleştiren klasik âlim tipinin nadide bir örneğini sunar.
***
Hayatı
İmam el-Hattâb, 902 (1496-97) yılında Kuzey Afrika’da dünyâya gelmiştir. Fas bölgesinde büyümüş ve ilk eğitimini burada almıştır. Dönemin ilim merkezlerinde fıkıh, hadis, nahiv ve diğer İslâmî ilimlerde yetkinleşmiştir. Hayatını ilim öğrenmeye, öğretmeye ve eser kaleme almaya adamıştır. Özellikle Mâlikî fıkhı ve Arap dili alanında önemli bir otorite olarak kabul edilmiştir. İlmi çalışmalarını sürdürdüğü bir dönemde, 954 (1547) yılında vefât etmiştir.
***
Soy ve Nisbe
el-Hattâb’ın tam adı Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahman el-Hattâb el-Hattâb er-Raînî’dir. Onun bu ismi, birden fazla soylu nisbeyi bir araya getirir. el-Hattâb, âilesinin meşhur lakabıdır ve soyunun ilimle olan köklü bağını gösterir. er-Raînî nisbesi ise, onun Berberî kabilelerinden olan Raînî’ye mensûb olduğunu işâret eder. Bu nisbeler, onun hem saygın bir âileden geldiğini hem de Kuzey Afrika’nın kültürel mirâsının bir parçası olduğunu gösterir.
***
Talebeleri
el-Hattâb, döneminin önemli bir hocası olarak pek çok talebe yetiştirmiştir. Onun talebeleri, hocalarından aldıkları ilmi, özellikle de nahiv ve Mâlikî fıkhı bilgisini sonraki nesillere aktarmışlardır. Her ne kadar en meşhur talebelerinin isimleri tâm olarak kaydedilmemiş olsa da onun ilmî mirâsının yayılması, yetiştirdiği öğrencilerin etkinliğinin bir göstergesidir. Onun en büyük etkisi, kaleme aldığı eserler aracılığıyla ilim arayan tüm talebelere ulaşmasıyla gerçekleşmiştir.
***
İlmi Şahsiyeti
el-Hattâb, yalnızca nahiv âlimi değil, aynı zamanda Mâlikî fıkhının da önde gelen fâkihlerindendir. Onun ilmî şahsiyetini belirleyen en önemli özellik, fıkıh ilmini Arap dilinin mantığıyla birleştirmesidir. Eserlerinde, dilin temel kurallarını fıkhî konuları açıklamak için kullanmış, böylece şer’î metinlerin doğru anlaşılmasına zemin hazırlamıştır. O, karmaşık konuları sadeleştirme ve öğrenmeyi kolaylaştırma konusunda üstün bir yeteneğe sâhibtir. Bu yönüyle, eserleri önemli birer başucu eseri olarak kabul edilir.
***
Eserleri
el-Hattâb’ın en bilinen ve en yaygın olarak kullanılan eserleri şunlardır:
Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye fî İlmi’l-Arabiyye: Bu eser, onun nahiv ilmine yaptığı en büyük katkıdır. el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye’nin eksik kalan yönlerini tamâmlayarak, öğrencinin temelden orta seviyeye geçişini sağlayan bir köprü eser niteliğindedir.
Mevâhibü’l-Celîl li-Şerhi Muhtasari Halîl: Mâlikî fıkhının en meşhur metinlerinden biri olan Halîl b. İshâk’ın el-Muhtasâr’ı üzerine yazdığı hacimli ve kapsamlı bir şerhtir. Bu eser, onun bir fıkıh âlimi olarak da ne kadar yetkin olduğunu göstermektedir.
Bu eserler, onun hem dil hem de fıkıh alanındaki derinliğini ve üstünlüğünü kanıtlamaktadır.
***
Tesiri
el-Hattâb’ın nahiv ilmi üzerindeki tesiri, en çok Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye aracılığıyla olmuştur. Bu eser, Kuzey Afrika’dan Mısır’a ve hatta Osmanlı medreselerine kadar geniş bir coğrafyada temel bir ders kitâbı olarak kabul edilmiştir. Onun bu eseri, nahiv tedrisatında el-Âcurrûmiyye’den sonra okutulacak en ideal eser olarak görülmüş ve bu ilmî silsilenin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Fıkıhtaki eserleri de Mâlikî mezhebine mensûb fâkihler için önemli birer temel eser olmayı sürdürmektedir.
***
Sonuç
Muhammed er-Raînî el-Hattâb, İslâmî ilimler tarihinde nahiv ile fıkhı birleştiren ve bu ilimleri talebelere kolaylaştıran bir âlim olarak önemli bir yer tutar. Onun en büyük mirâsı, ilim öğrenimini sistemli ve eğitimsel bir seviyeye taşıyan eserleridir. Özellikle Mütemmime’si, Arap dili eğitimine olan katkısıyla, adının asırlar boyunca anılmasını sağlamıştır. Onun eserleri, günümüzde dahi Arapça öğrenenler için temel bir başvuru kaynağı olmaya devam etmektedir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
