محمّد محيي الدين عبد الحميد
Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd
(1318/1901 – 1392/1972)
Rahmân ve Rahîm olan Allâh”ın ismiyle…
Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. O, tektir, şeriki yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür. Bundan sonra:
Muhammed Muhyiddin Abdülhamid, 20. yüzyılın en önemli Mısırlı dil âlimlerinden, muhakkik ve editörlerinden biridir. Klasik İslâmî ilimlerin, özellikle de Arap dili ve edebiyatının anlaşılmasına yönelik yaptığı paha biçilmez katkılarla tanınır.
***
Hayatı
Muhammed Muhyiddin Abdülhamid, 1318 (1901) yılında Mısır’ın Kalubiye iline bağlı Kafr er-Ramazan köyünde dünyâya gelmiştir. İlköğrenimine burada başlamış, daha sonra dînî ilimler tahsil etmek üzere el-Ezher Üniversitesi’ne girmiştir. Burada dil, fıkıh, hadîs ve tefsîr gibi pek çok ilimde yetkinleşmiştir. Ezher’den mezun olduktan sonra akademik kariyerine başlamış ve nahiv ilmine yönelik şerhleri ve klasik eser neşriyatları ile kısa sürede ün kazanmıştır. Hayatının büyük bir kısmını ilmi araştırmalara ve eser telifine adamış ve 1392 (1972) yılında vefât etmiştir.
***
Soy ve Nisbe
Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd’in tâm adı, Muhammed Muhyiddîn b. Abdulhamîd b. İbrâhîm b. Sâlih’tir. Babasının adı olan “Abdülhamid” ile tanınır. Kendisine nisbe olarak köyünün adından dolayı “el-Kalyûbî” denilmiştir. Onun ismi, bir âlimin hem kendi ailesine hem de doğduğu yere olan bağlılığını göstermektedir.
***
Hocaları
Muhammed Muhyiddin Abdülhamid, el-Ezher’de dönemin çeşitli ilim adamlarından ders almıştır. Bu hocalar, onun hem klasik ilimlere olan derin vukufunu hem de ilmî araştırmalardaki titizliğini şekillendirmiştir. En önemli hocaları arasında şunlar sayılabilir:
Muhammed Şinkîtî: Mâlikî fıkhı ve Arap dili konusundaki bilgisiyle tanınır.
Yusuf ed-Dajwî: Klasik Arap şiiri ve belâgat konularında uzmandır.
Hasan el-Aṭṭâr: Nahiv ve sarf ilimlerinin inceliklerini kendisine öğretmiştir.
Bu hocalardan aldığı eğitim, onun nahiv ilminde hem geleneksel hem de mantıksal bir yaklaşıma sahip olmasına zemin hazırlamıştır.
***
Talebeleri
Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd, el-Ezher’deki dersleriyle çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir. Ancak onun asıl tesiri, kaleme aldığı ve tahkik ettiği eserler aracılığıyla gerçekleşmiştir. Bu eserler, onun öğrencisi olmayan milyonlarca talebe için de birer hoca mesabesinde olmuştur. Bu nedenle, onun asıl öğrencileri, eserlerinden faydalanan tüm Arap dili ve İslâmî ilimler talebeleridir.
***
İlmi Şahsiyeti
Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd’in ilmi kişiliği, derin vukûfiyet, titiz tahkik ve üstün pedagojik yeteneklerle öne çıkar. Kendisi, nahiv ilminde Basra ve Kûfe ekollerinin görüşlerine vâkıf olmanın yanı sıra, bu görüşleri yeni bir yaklaşımla, anlaşılır ve sistematik bir şekilde sunma becerisine sâhibtir. Onun en büyük amacı, asırlar öncesinin klasik metinlerini, ağır üsluplarını sadeleştirerek modern öğrencilere sunmaktır. Bu nedenle o, sadece bir âlim değil, aynı zamanda klasik ilimlerin modern çağa aktarılmasında bir köprü vazifesi gören bir değerli şahsiyet olarak kabul edilir.
***
Eserleri
Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd’in eserleri, ağırlıklı olarak nahiv, sarf ve belâgat alanındadır. Bu eserler iki ana başlık altında incelenebilir:
• Şerh ve Telif Eserleri:
et-Tuhfetü’s-seniyye bi-şerhi’l-Âcurrûmiyye: İbn Âcurrûm’un eserine yaptığı, modern çağın en çok okutulan şerhidir.
Şerhu Katri’n-Neda: İbn Hişam’ın meşhur eserine yaptığı, detaylı ve açıklayıcı şerhtir.
Şerhu Şüdûr ez-Zeheb: İbn Hişam’ın diğer önemli eserine yaptığı şerhtir.
• Tahkik (Edisyon Kritik) ve Neşir Eserleri:
İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil fi’t-târîh adlı eserinin tahkiki.
İbn Mâlik’in el-Elfiyye adlı nahiv manzumesinin tahkiki.
Ebû Dâvûd et-Teyâlisî’nin Müsned’inin tahkiki gibi sayısız klasiği neşretmiştir.
Onun bu eserleri, klasik Arapça metinlerin doğru ve güvenilir bir şekilde öğrenilmesini sağlamıştır.
***
Tesiri
Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd’in tesiri, Arap dünyâsının ötesine geçerek tüm İslâm coğrafyasındaki medrese ve üniversitelerde hissedilmiştir. Onun eserleri, pek çok üniversitenin Arap Dili ve Edebiyatı bölümlerinde ana ders kitâbı olarak okutulmaktadır. Özellikle nahiv ve sarfta yaptığı şerhler, yüzlerce yıllık ilim zincirinin modern öğrencilerle buluşmasını sağlamıştır. Bu yönüyle o, yirminci yüzyılın en etkili İslâm âlimlerinden biri olarak kabul edilir.
***
Sonuç
Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd, İslâmî ilimler tarihinde bir köprü kurucu olarak müstesnâ bir yer edinmiştir. Geleneksel ilimlere olan sadakatini, modern öğretim metotlarının faydalarıyla birleştirmesi, onun eserlerinin kalıcı bir değer kazanmasını sağlamıştır. Onun ilmî mirâsı, özellikle genç nesillerin Arap dilinin zenginliğine ve İslâmî ilimlerin derinliğine ulaşması için hâlâ en güvenilir yollardan birini teşkil etmektedir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
