المدخل إلى علم النحو
NAHİV İLMİNE GİRİŞ
Rahmân ve Rahîm olan Allâh”ın ismiyle…
Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. O, tektir, şeriki yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür. Bundan sonra:
***
Giriş
İslâm fıkhı, tefsîr, hadîs ve akâid gibi dînî ilimlerin sağlam temeller üzerine binâ edilmesi, bu ilimlerin kaynağı olan Kur’ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye’nin doğru anlaşılmasına bağlıdır. Bu hakîkat, Arap dilinin gramerini inceleyen nahiv ilmini, şer’î ilimlerin anahtarı ve en temel aracı kılmıştır. Arapça’da ortaya çıkan dil bozulmaları (lahn) endişesiyle zuhur eden bu mübârek ilim, kelimelerin cümle içindeki konumlarından kaynaklanan i‘râb farklılıklarını inceleyerek dinî metinlerin mana bütünlüğünü koruma vazifesi üstlenmiştir. Bu makelemizde, nahiv ilminin tanımından faydalarına, tarihsel kökenlerinden kurucularına dek uzanan temel meselelerini, klasik nahiv ulemasının usulü üzere, soru-cevap formatında ele aldık. Allâh’u Teâlâ’dan duâmız bu çalışmamızı bize ve ilim talebelerine faydalı kılmasıdır.
***
Soru 1: Nahiv İlminin Tanımı Nedir?
Nahiv ilmi, Arapça’da kelimelerin cümle içindeki durumlarını, birbirleriyle olan ilişkilerini ve bu ilişkilerin kelimelerin son harflerindeki hareke veya sükûn (i’rab) değişiklikleriyle nasıl ifâde edildiğini inceleyen bilim dalıdır. Kelimelerin cümledeki konumlarına göre aldıkları haller (merfu, mansup, mecrur, meczum) ve cümledeki görevleri (özne, yüklem, nesne vb.) nahiv ilminin ana konusunu oluşturur. Kısacası, kelimelerin cümle içindeki dizilişini, kurallarını ve anlam üzerindeki etkilerini öğreten bir gramer bilimidir. Klasik tanımı şöyledir:
.اَلنَّحْوُ هُوَ عِلْمٌ يُعْرَفُ بِهِ أَحْوَالُ أَوَاخِرِ الْكَلِمَاتِ الْعَرَبِيَّةِ مِنْ حَيْثُ الْإِعْرَابِ وَالْبِنَاءِ
“Nahiv, Arapça kelimelerin sonlarının i’rab ve binâ açısından hallerini bilmeyi sağlayan ilimdir.”
Tanımda geçen “i’râb”, kelimenin sonunun değişken olduğunu, yani cümledeki görevine göre harekesinin değiştiğini ifâde eder. “Bina” ise cümledeki konumu değişse de kelimenin sonunun sâbit kalmasını ifâde eder.
***
Soru 2: Nahiv İlminin Konusu Nedir?
Nahiv ilminin konusu, Arapça kelimelerin cümle içindeki görevleri ve bu görevlerden kaynaklanan i’rab değişiklikleridir. Bu bağlamda nahiv ilmi, bir kelimenin fâil (özne), mef’ûl (nesne), mudaf (tamlanan) veya harf-i cer ile mecrûr (cer harfiyle esrelenmiş) gibi farklı işlevlere sâhib olduğunda nasıl bir biçim aldığıyla ilgilenir.
***
Soru 3: Nahiv İlminin Kaynağı Nedir?
Nahiv ilminin temel kaynağı Kur’ân-ı Kerîm, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in hadîsleri ile Arapların fasih konuşmaları ve şiirleridir.
***
Soru 4: Nahiv İlminin Gayesi Nedir?
Nahiv ilminin temel gayesi, Arapçayı hatâsız ve doğru bir şekilde konuşmak ve yazmaktır. Bu sayede Kur’ân-ı Kerîm’i ve Sünnet-i Seniyye’yi doğru bir şekilde anlamaktır. Zîrâ Kur’ân ve Sünnet ilimlerinde ve bu iki ilime dayanan diğer tüm ilimlerde doğruya ulaşmak ve hatâdan korunmak için nahiv bilgisi hayâtî öneme sâhibtir.
***
Soru 5: Nahiv İlminin Faydaları Nelerdir?
Diğer tüm şer’î ilimler gibi nahiv ilminin en temel faydası dünyâ ve âhiret saadetine ermektir. Bununla birlikte nahiv ilminin birçok faydası vardır. Bunların başlıcaları şunlardır:
1. Dîni metinleri doğru anlamaktır. Kur’ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye’nin doğru bir şekilde anlaşılması, kelimelerin cümle içindeki konumlarının ve i’rablarının doğru tespitiyle mümkündür. Yanlış bir i’rab, âyetin veya hadîsin anlamını değiştirebilir.
2. Arapça konuşurken veya yazarken dilbilgisi hatâlarından kaçınmayı sağlar.
3. Kelimelerin farklı i’rab durumlarının anlam üzerinde nasıl ince farklılıklar oluşturduğunu göstererek dilin derinliğini kavramaya yardımcı olur.
4. Doğru ve kurallara uygun cümleler kurarak belâgatlı ve akıcı bir ifâde yeteneği kazandırır.
ِِِ5. Arap edebiyatının ve şiirinin inceliklerini, cümle yapılarının güzelliğini takdir etmeyi sağlar.
6. Fıkıh, tefsîr, hadîs gibi İslâmî ilimleri doğru bir şekilde tahsil etmek için vazgeçilmez bir ön şarttır.
***
Soru 6: Nahiv İlminin Fazileti Nedir?
Nahiv ilmi, İslâmî ilimlerin anahtarı ve Arapçanın temeli olarak kabûl edildiği için büyük bir fazilete sâhibtir. Kur’ân ve Sünnet’in anlaşılmasına doğrudan hizmet etmesi ve bu konuda temel bir araç olması ona özel bir konum kazandırır. Bu nedenle nahiv ilmi, bir dilin dilbilgisi olmasının ötesinde, dîni bir öneme de sâhibtir.
***
Soru 7: Nahiv İlminin Hükmü Nedir?
Nahiv ilmini öğrenmenin hükmü, farz-ı kifâyedir. Yani, Müslüman toplumda yeterli sayıda kişi bu ilmi öğrenirse, diğerlerinin üzerinden sorumluluk kalkar. Ancak Kur’ân ve Sünnet’i doğru anlamak için ferdî olarak ihtiyaç duyulan temel nahiv bilgisi, her Müslüman için öğrenilmesi zarûrî bir ilimdir. Özellikle İslâmî ilimlerle uğraşanlar için nahiv bilgisi olmazsa olmazdır.
***
Soru 8: Nahiv İlminin Doğuşu Nasıl Olmuştur?
Nahiv ilminin doğuşu, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ve özellikle İslâm fetihlerinin yayılmasıyla birlikte ortaya çıkan dil yanlışlıklarına bir cevâb olarak gerçekleşmiştir. İslâm’ın yayılmasıyla Arap olmayan milletlerin Arapça öğrenmesi ve günlük hayatta Arapça konuşmaya başlaması, dilin bozulmasına ve dilbilgisel hatâların artmasına yol açmıştır. Kur’ân-ı Kerîm’in doğru okunması ve anlaşılması endişesi, nahiv ilminin sistemli bir şekilde kurulmasını hızlandırmıştır.
***
Soru 9: Nahiv İlminin Kurucusu Kimdir?
Nahiv ilminin kurucusu olarak genellikle Ebu’l-Esved ed-Düelî (v. 69 H. / 688 M.) kabûl edilir. Dördüncü halifemiz Alî radîyallâhu anh’ın kendisine bazı nahiv kuralları -örneğin kelimenin isim, fiil, harf olarak üç kısım olduğunu- öğretmesi ve bu kuralları derlemesini istemesiyle nahiv ilminin ilk adımları atılmıştır. Ebu’l-Esved ed-Düelî, i’rab kurallarının belirlenmesinde önemli hizmetler vermiştir.
***
Sonuç
Nahiv ilmi, yukarıda ele alınan sorularla da açıkça görüldüğü üzere, sadece kuru bir gramer bilgisi değil, aynı zamanda Kur’ân ve Sünnet’in doğru anlaşılmasını temin eden hayatî bir araçtır. Dildeki hatalardan korunmanın en sağlam yolu olan bu ilim, Müslüman âlimlerin yüzyıllar süren titiz çalışmalarıyla sistemli bir yapıya kavuşmuştur. Her Müslüman için dînî metinlerin doğru anlaşılması zarûrî olduğundan, nahiv ilmine vâkıf olmak bir dil öğreniminden öte, dinî bir vecîbe olarak değerlendirilmelidir. Bu ilmî birikim, İslâm medeniyetinin fikrî ve ilmî sağlamlığının da bir garantisidir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
