EL-MİNHÂC
AHLÂK HADÎSLERİ
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle…
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür…
Bundan sonra:
إِتْمَامُ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ Güzel Ahlâkı Tamâmlamak
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ صَالِحَ الْأَخْلَاقِ». [أحمد، 8952]
1. Ebû Hureyre radîyallâhu anh’dan rivâyet edildiğine göre, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ben, ancak sâlih (iyi/güzel) ahlâkı tamâmlamak için gönderildim.” [Ahmed, 8952]
عَنْ –den/dan. أَبِي Ebû. هُرَيْرَةَ Hureyre. رَضِيَ Râzı olsun. اللَّهُ Allâh. عَنْهُ Ondan. قَالَ Dedi. قَالَ Buyurdu. رَسُولُ Rasûlü/Elçisi. اللَّهِ Allâh’ın. صَلَّى Salât etsin. اللَّهُ Allâh. عَلَيْهِ Ona. وَسَلَّمَ Ve selâm etsin. إِنَّمَا Ancak, sadece, yalnız. بُعِثْتُ Gönderildim. لِأُتَمِّمَ Tamâmlamak için. صَالِحَ Sâlih olanını, iyi olanını. الْأَخْلَاقِ Ahlâkın, huyların.
Kavramlar ve Tanımlar
• إِنَّمَا: “Ancak, sadece, sırf” mânâlarına gelen bir hasr (sınırlama) edatıdır. Cümleye “Benim gönderiliş gayem, başka şeylerden ziyâde en çok bu iş içindir” vurgusunu katar.
• بُعِثْتُ (Gönderildim): Peygamberlik vazifesi ve risâlet göreviyle memur kılındım demektir.
• لِأُتَمِّمَ (Tamâmlamak için): Yarım kalanı bitirmek veya mevcut olanı en mükemmel hale getirmek. Bu ifade, insanlarda fıtraten var olan veya önceki dinlerden kalan güzel hasletlerin (cömertlik, şecaat vb.) İslam ile reddedilmediğini, aksine bunların eksiklerinin giderilip, şirkten arındırılıp mükemmelleştirildiğini ifade eder.
• صَالِحَ الْأَخْلَاقِ (Sâlih Ahlâk): İnsânın mânevî yapısına yerleşen, düşünmeye gerek kalmaksızın kolaylıkla güzel fiillerin ortaya çıkmasını sağlayan melekedir. “Salih”; elverişli, iyi, doğru, bozulmamış ve Allâh rızâsına uygun demektir.
Açıklama
Bu hadîs-i şerîf, İslâm dîninin gayesini ve Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in gönderiliş hikmetini en vecîz şekilde özetleyen “Cevâmiu’l-Kelim” (az sözle çok mana ifâde eden) hadîslerdendir.
Yukarıda geçtiği üzere “إِنَّمَا” ifâdesi, Arapça’da “hasr” yani sınırlama ve özgüleme ifâde eder. Bu, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in risâletinin en büyük ve nihâî amacının ahlâkı kemâle erdirmek olduğunu gösterir. Önceki rasûller ve şerîatlar da ahlâkı inşâ etmişlerdir; ancak Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, bu binânın son tuğlasını koyarak, insân fıtratındaki ve önceki vahiylerdeki güzellikleri en mükemmel, en dengeli ve en kuşatıcı seviyeye (zirveye) taşımak için gelmiştir.
İslam âlimleri bu hadîsi şerh ederken derler ki: “Dîn, güzel ahlâktır.” Namaz ve oruç gibi ibâdetlerin temel amacı da insânı nefsin kötülüklerinden arındırıp “Sâlih Ahlâk” seviyesine yükseltmektir.
Hüküm, Hikmet ve Kâideler
1. Ahlâkın Merkezi Konumu: İslam’da ahlak, teferruat değil, dinin özüdür. İbâdetler (namaz, zekât vb.) güzel ahlakı besleyen vasıtalardır.
2. Allâh Rasûlünü Örnek Alma Zorunluluğu: Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem güzel ahlâkı tamâmlamak için gönderildiyse, Müslüman için “iyi insan” olmanın tek ölçüsü onun sünnetine ve ahlâkına uymaktır.
3. Fıtratın Korunması: İslâm, insân fıtratındaki iyilikleri yok saymaz, onları vahiy ile destekleyerek korur ve geliştirir.
4. Kötü Huyun Terki: Ahlâkı tamâmlamak demek, sadece iyi işler yapmak değil, aynı zamanda kibir, haset ve yalan gibi kötü huyları terk etmek demektir.
5. Dînin Kuşatıcılığı: Güzel ahlâk evrenseldir. İslâm, tüm insânlık için geçerli olan doğruluk, adâlet, merhamet gibi erdemleri zirveye taşır.
6. Gâye İlkesi: Dînin gâyesi, kâmil (olgun) insân yetiştirmektir. Îmân, ibâdet ve ahlâk bir bütündür; parçalanamaz. Ahlakı zayıf olanın dîndarlığı da nakıstır (eksiktir).
7. İtmâm (Tamâmlama) Kâidesi: İslâm, sadece bir “reddiye” dîni değil, aynı zamanda bir “tamâmlama ve tashih (düzeltme)” dînidir. Câhiliye döneminde bile olsa var olan misafirperverlik ve sözünde durma gibi güzel bir davranış İslâm tarafından onaylanmış ve teşvik edilmiştir.
8. Süreklilik İlkesi: Ahlak, durağan değildir. “Tamamlamak için” ifadesi, Müslümanın hayatı boyunca ahlakını güzelleştirmek için sürekli bir çaba içinde olması gerektiğini gösterir.
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
