عبد الله بن يوسف بن أحمد بن عبد الله بن هشام الأنصاري المصري
Abdullāh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdullah b. Hişâm el-Ensârî el-Misrî
(708/1309 – 761/1360)
Rahmân ve Rahîm olan Allâh”ın ismiyle…
Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. O, tektir, şeriki yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür. Bundan sonra:
Hayatı
İbn Hişâm, 708/1309 yılında Memlükler’in başkenti Kahire’de doğdu. Memlük dönemi (1250-1517), özellikle Kahire ve Şam’ı tefsîr, hadîs, fıkıh ve dilbilim alanlarında önde gelen ilim merkezleri haline getirmişti. Böyle bir ortamda yetişen İbn Hişâm, küçük yaşta ilim öğrenmeye başladı ve keskin zekâsı, öğrenme azmi ve analitik yaklaşımıyla kısa sürede temayüz etti.
Hayatının büyük kısmını Kahire’de geçirdi. Önce Şâfiî mezhebine mensupken el-Kubbetü’l-Mansûriyye Medresesi’nde tefsîr hocalığı yaptı; daha sonra Hanbelî mezhebine geçti ve el-Medresetü’l-Hanbeliyye’de müderrislik görevini üstlendi. 25 Zilkade 761 (17-18 Eylül 1360) tarihinde Kahire’de vefat etti ve Sufiyye Mezarlığı’na defnedildi.
***
Soy ve Nisbe
“El-Ensârî” nisbesi, onun soyunun Medineli Ensâr’a, özellikle Hazrec kabilesine dayandığını gösterir. Bu köken, İslam tarihinde ona saygın bir konum kazandırmıştır. Ailesi hakkında ayrıntılı bilgi sınırlı olmakla birlikte, Kahire’nin ilmî çevresinde yetişmesi sayesinde seçkin hocalardan ders alma imkânı buldu.
***
Hocaları
İbn Hişâm, dönemin önde gelen âlimlerinden ilim tahsil etti. Başlıca hocaları şunlardır:
Ebû Hayyân el-Endelüsî (ö. 745/1344): Nahiv, tefsîr ve kıraat otoritesi olan Ebû Hayyân, İbn Hişâm’ın en önemli hocasıdır. El-Baḥru’l-Muḥît adlı tefsiriyle tanınan Ebû Hayyân, nahivde sadece kuralları aktarmakla kalmaz, onların mantığını da öğretirdi. İbn Hişâm’ın eserlerinde görülen sistematik ve tahlilci yaklaşım büyük ölçüde ondan etkilenmiştir.
Abdüllatîf b. Murahhal (ö. 718/1318): Nahiv ve sarf alanındaki dersleriyle tanındı. Onun pedagojik yöntemi, İbn Hişâm’ın eserlerinde görülen açıklayıcı ve anlaşılır üsluba katkı sağladı.
Tâcü’t-Tebrîzî: Şâfiî fakihi ve muhaddis olup, İbn Hişâm’a hadis ve kıraat ilimlerinde icazet verdi.
Bu hocalardan aldığı çok yönlü eğitim, İbn Hişâm’ın nahivde özgün bir yöntem geliştirmesine zemin hazırladı.
***
Talebeleri
İbn Hişâm’ın ders halkaları Kahire’de büyük ilgi gördü. Onun en meşhur öğrencisi:
İbn Akîl (ö. 769/1367): İbn Mâlik’in Elfiyye adlı manzumesine yazdığı şerhle tanındı. Bu şerh, İbn Hişâm’ın nahiv anlayışını yansıtan en önemli eserlerden biri olarak Osmanlı medreselerinde asırlarca ders kitabı olarak okutuldu.
Talebeleri aracılığıyla İbn Hişâm’ın ilmi, Mısır, Şam, Hicaz ve Osmanlı coğrafyasında yaygınlaştı.
***
İlmi Şahsiyeti
İbn Hişâm’ı öne çıkaran özellik, nahiv ilmine bir “dil filozofu” gibi yaklaşmasıdır.
Analitik Üslup: Kuralları ezberletmekle yetinmez, onların mantığını ve istisnalarını karşılaştırmalı biçimde ele alır. Muġnî’l-Lebîb’de edatları bağlamlarına göre incelemesi bu yaklaşımın örneğidir.
Lafız-Mana Dengesi: Arapça’da lafız ile mana arasındaki ilişkiyi vurgular; bu da özellikle Kur’an ve hadis yorumunda önemli katkılar sağlar.
Pedagojik Yetkinlik: Eserlerini seviyelere göre kaleme almıştır. Kaṭru’n-Nedâ orta seviye için yazılmışken, Muġnî’l-Lebîb ileri seviye nahivcilere hitap eder.
Mezhep Değişikliği: Şâfiî iken Hanbelî mezhebine geçmesi, farklı fikrî yaklaşımlara açıklığını gösterir.
***
Eserleri
İbn Hişâm’ın eserleri nahiv eğitiminde bir müfredat bütünlüğü oluşturur. Öne çıkanları:
Muġnî’l-Lebîb ʿan Kutubi’l-Aʿārîb: Edatlar üzerine yazılmış başeseridir. Analitik üslubuyla tefsir ve fıkıh âlimleri için temel başvuru kaynağı olmuştur.
Kaṭru’n-Nedâ ve Bellu’s-Sadâ: İbn Hişâm’ın kendi yazdığı orta seviye nahiv kitabıdır. Daha sonra buna kendi şerhini kaleme almıştır (Şerḥu Kaṭri’n-Nedâ).
Ewḍaḥu’l-Mesālik ilā Elfiyyeti İbn Mâlik: İbn Mâlik’in Elfiyye’sine yazdığı en meşhur şerhlerden biridir.
Şüzûru’z-Zeheb fî Maʿrifeti Kalâmi’l-ʿArab: Nahiv konularını işleyen nesir bir eserdir. Müellifin kendi şerhiyle birlikte yaygın olarak okutulmuştur.
Şerḥu Kaṣîdeti Bānet Suʿād: Ka‘b b. Züheyr’in kasidesini dilbilgisi ve edebî açıdan açıklayan şerh.
***
Tesiri
İbn Hişâm, Arap dilbiliminde bir dönüm noktası kabul edilir. Onun eserleri, özellikle Muġnî’l-Lebîb ve Ewḍaḥu’l-Mesālik, medreselerde yüzyıllar boyunca temel ders kitabı olmuştur. Nahiv anlayışı, Kur’an ve hadis yorumunda da büyük etki bırakmış, talebeleri aracılığıyla Osmanlı’dan Mağrib’e kadar geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.
***
Sonuç
İbn Hişâm en-Nahvî, nahiv ilmini sistemleştiren ve mantıksal temellere oturtan büyük bir dil âlimidir. Hem başlangıç seviyesindeki öğrencilere hem de ileri düzey araştırmacılara hitap eden eserleriyle, klasik Arap dilbiliminin en parlak simaları arasında yer almıştır. Bugün hâlâ İslam dünyasında okutulmaya devam etmesi, ilmi mirasının kalıcılığını göstermektedir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
