الْحَلَالُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ
Şüpheli Şeylerden Sakınmak
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «إِنَّ الْحَلَالَ بَيِّنٌ، وَإِنَّ الْحَرَامَ بَيِّنٌ، وَبَيْنَهُمَا مُشْتَبِهَاتٌ لَا يَعْلَمُهُنَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، فَمَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ (52) وَمُسْلِمٌ (1599).
16. Nu’mân bin Beşîr radîyallâhu anhumâ’dan rivâyet edildiğine göre, o, şöyle demiştir: Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz helâl bellidir, haram da bellidir. İkisi arasında ise insanların çoğunun bilmediği şübheli şeyler vardır. Kim şübheli şeylerden sakınırsa dînini ve ırzını (şeref ve haysiyetini) korumuş olur.” Bu hadîsi Buhârî (52) ve Müslim (1599) rivâyet etmiştir.
(عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ: Nu’mân bin Beşîr’den rivâyetle. | رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا: Allâh ikisinden de râzı olsun. | قَالَ: Dedi ki. | سَمِعْتُ: İşittim. | رَسُولَ اللَّهِ: Allâh’ın Rasûlü’nü. | صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: Allâh’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun. | يَقُولُ: Şöyle buyururken: | إِنَّ الْحَلَالَ: Şübhesiz helâl. | بَيِّنٌ: Âşikârdır / bellidir. | وَإِنَّ الْحَرَامَ: Ve şübhesiz haram da. | بَيِّنٌ: Âşikârdır / bellidir. | وَبَيْنَهُمَا: Ve o ikisi arasında vardır. | مُشْتَبِهَاتٌ: Şübheli / benzer şeyler. | لَا يَعْلَمُهُنَّ: Onları bilmez. | كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: İnsanların çoğu. | فَمَنِ: Artık her kim. | اتَّقَى الشُّبُهَاتِ: Şübheli şeylerden sakınırsa. | اسْتَبْرَأَ: Berî kılmış / korumuş olur. | لِدِينِهِ: Kendi dînini. | وَعِرْضِهِ: Ve kendi ırzını / şerefini.
Tahriç:
Bu hadîs-i şerîf, İslâm fıkhının ve ahlâkının üzerine binâ edildiği en temel rivâyetlerindendir. İmâm Buhârî Sahîh’inde Kitâbu’l-Îmân’da “Dînini Korumak İçin Şüpheli Şeyleri Terk Eden Kimsenin Fazîleti” bâbında 52. hadîs olarak, İmâm Müslim ise Sahîh’inde Kitâbu’l-Musâkât’da “Helâli Alıp Şüphelerden Sakınmak” bâbında 1599. hadîs olarak Nu’mân bin Beşîr radîyallâhu anhumâ’dan rivâyet etmişlerdir. Ayrıca Ebû Dâvud Sünen’inde (3329, 3330), Tirmizî Sünen’inde (1205), Nesâî Sünen’inde (4453), İbn Mâce Sünen’inde (3984), İmâm Ahmed bin Hanbel Müsned’inde (18374) ve Dârimî Sünen’inde (2531) tahriç etmişlerdir.
İslâm âlimleri bu hadîs-i şerîfin sahîhliği husûsunda ittifâk etmişler ve dîninin ve ahkâmının tamâmının üzerine kurulduğu dört ana temel hadîsten birinin bu rivâyet olduğunu beyân etmişlerdir.
Kelimeler ve Kavramlar:
«إِنَّ الْحَلَالَ بَيِّنٌ»: Şer’ân helâl olan, zâtında veya kesbinde hiçbir harâmlık bulunmayan, dîne uygunluğu açık ve zâhir olan nimetlerdir.
«وَإِنَّ الْحَرَامَ بَيِّنٌ»: Şerîatın kat’î nasslarla yasakladığı, zâtı yahut kazanılma yolu harâm olan, çirkinliği ve nehyi apaçık bulunan işlerdir.
«مُشْتَبِهَاتٌ»: Mültebes, şüpheli; kat’î bir nass bulunmaması yahut delîllerin teârüz etmesi sebebiyle helâl mi harâm mı olduğu avam halkça ve insânların çoğunca tam kestirilemeyen meselelerdir.
«اسْتَبْرَأَ»: İstif’âl bâbından olup; dînini noksanlıktan ve günâhtan, ırzını ise insânların dedikodusundan, kınamasından ve lekelemesinden tamâmen kurtarıp tebriye etti demektir.
«عِرْضِهِ»: Kulun şerefi, haysiyeti, insânlar nezdindeki hürmeti ve şahsiyetidir.
«الْحِمَى»: Koruluk; hükümdarların veya mülk sâhiblerinin başkalarının girmesini ve otlamasını yasakladığı husûsî arazidir.
«مُضْغَةً»: Bir çiğnemlik et parçası; bedenin mânevî ve maddî emîri konumundaki kalptir.
Şerh:
Bu mübârek hadîs-i şerîf; kulun dînî hayatını, helâl dâiresinde kalma hassasiyetini, nefs-i emmârenin tuzaklarını ve kalbin mânevî sıhhatini zâhirî ve bâtınî vechile nizâma sokan muazzam bir nübüvvet mîzânıdır. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, iki cihân saâdetinin anahtarını elinde tutan Müslüman şahsiyetinin sınırlarını çizmiş ve insân oğluna varlık âlemindeki bütün eylemlerini tartabileceği bir pusula vaaz’ etmiştir.
İslâm dîni; kulun rûhunu, bedenini ve amelini temiz tutmasını emreder. Kulun içtiği su, yediği lokma, kazandığı para ve giydiği elbise ne kadar temiz ve helâl ise; kalbine dolan nûr ve ibâdetlerinden aldığı lezzet de o nispette berrak olur. Zîrâ harâm ve şüpheli lokmalarla beslenen bir bedenden sâlih amel sâdır olması son derece zordur. Allâh Teâlâ, mucîz kelâmında rasûllerine ve müminlere helâl ve temiz gıdalarla beslenip sâlih ameller işlemeyi emrederek şöyle buyurmaktadır:
﴿يَٓا اَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاًۜ اِنّ۪ي بِمَا تَعْمَلُونَ عَل۪يمٌۜ ﴿٥١﴾﴾
“Ey Rasûller! Helâl ve temiz (tayyîb) olan rızıklardan yiyiniz ve sâlih amel işleyiniz. Şüphesiz ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilenim.” [Müminûn: 23/51]
Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, varlık âlemindeki işleri ve amelleri üç ana kısımda hulâsa etmiştir: Birincisi: Helâli açık olanlardır. Ekmeğin, suyun, meyvelerin, meşrû ticâretin ve nikâhın helâlliği apaçıktır; her mümin bunu bilir. İkincisi: Harâmı açık olanlardır. Leşin, kanın, domuz etinin, içkinin, zinânın, fâizin, hırsızlığıni iftiranın, gıybetin ve yalanın harâmlığı nettir; Allâh’ın sınırları ortadadır. Üçüncüsü ise: Helâl ile harâm arasında kalan, ilk bakışta hükmü kestirilemeyen “şüpheli şeylerdir” (müştebihât). İşte insânın dînî imtihânı ve takvâ yarışı tam da bu alanda tecellî eder. İmâm İbn Receb rahîmehullâh, helâl, harâm ve müştebihâtın taksimini ve râsih ilim adamlarının konumunu şu cümlelerle ifâde etmiştir:
“Katışıksız helâl olan şeyler açık ve zâhirdir, kendisinde hiçbir şüphe ve kapalılık yoktur; aynı şekilde katışıksız haram olan şeyler de açık ve nettir. Fakat bu iki hükmün arasında öyle meseleler vardır ki, insânların pek çoğu için kapalı kalır; helâl dâiresine mi yoksa haram dairesine mi girdiği hususunda şüpheye düşülür. İlimde rüsuh kazanmış, derinleşmiş âlimlere (râsihûn) gelince; bu meseleler onlara kapalı kalmaz ve o şeyin bu iki kısımdan hangisine dâhil olduğunu delilleriyle bilirler.”[1]
İmâm İbnu’l-Kayyim rahîmehullâh ise şüphenin kalbe geliş biçimini ve ilimle nasıl def edileceği hakkında şöyle demiştir:
“Şüphe; kalbe hücum eden ve kul ile hakîkatin inkişâfı arasına giren mânevî bir engeldir. Ne zaman ki kalp ilmin hakîkatiyle buluşursa, o şüphe kalbe tesir edemez; aksine o şüpheyi reddedip bâtıl olduğunu bilmekle kulun ilmi ve yakîni daha da kuvvetlenir.”[2]
İşte hakîkî mümin; harâma düşmek korkusuyla şüpheli alanlardan kaçınan, ruhunu ve kalbini şüphelerin sisli havasından koruyan kimsedir. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, bir başka hadîs-i şerîfinde şöyle buyurmaktadır:
«دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ.»
“Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene yönel.” [Tirmizî (2518)]
Kalp, bedenin hükümdarıdır. Bütün organlar onun emrindeki askerlerdir. Eğer kalp tevhîd nûruyla, şüphelilerden uzak durarak takvâ ile ve helâl gıdayla ıslâh olursa; göz harâma bakmaz, el zulme uzanmaz, dil gıybete kaymaz. Fakat kalp şüphelerle, haramlarla ve masiyetlerle kararıp bozulursa; bütün beden fesâda uğrar.
Sonuç:
Bu mübârek hadîs-i şerîf, kulun dünyevî ve ahîrevî emniyyet kalkanıdır. Mümin, açık haramlardan kaçındığı gibi, harâma giden yolları kapatmak adına şüpheli şeylerden de uzak durmalı; dînini günâhtan, haysiyetini insânların dilinden korumalı ve kalbini dînin nûrları ile ıslâh etmelidir. Zîrâ bedenin sultânı olan kalb, ancak takvâ şuûruyla beslendiğinde hakîkî huzûra kavuşur. Şüpheli işlere pervasızca dalan kimse, farkında olmadan uçuruma yaklaşan bir yolcu misâli, helâk olma tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Binâenaleyh, her dâim rızkın helâl olanını aramak ve şerîatın çizdiği hudûtlar dâhilinde yaşamak, ebedî saâdetin yegâne anahtarıdır.
Hükümler ve Hikmetler:
1. Helâl ve harâm olan şeyler nasslarla açıklanmıştır; ikisi arasındaki şüpheli şeylerden kaçınmak vâciptir.
2. Şüpheli şeyleri terk etmek kulun dînini günâhlardan, ırzını ve haysiyetini ise insânların dedikodusundan muhafaza eder.
3. Şüpheli şeyleri gevşeklikle helâl sayıp işleyen kimse, zamanla harâma düşme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
4. Bu hadîs, İslâm fıkhında harâma götüren yolların kapatılması demek olan “Seddu’z-Zerâi” kâidesinin delîllerinden biridir.
5. İnsân bedeninin ve amellerinin mânevî emîri kalptir; kalbin ıslâhı bütün azaların ıslâhı, kalbin fesâdı ise bütün bedenin helâkidir.
6. Gerçek takvâ ve vera; sâdece harâmı değil, harâma sürükleme ihtimâli bulunan sınır bölgelerini de terk etmektir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Allâh Subhânehu ve Teâlâ en iyisini bilendir.
Kaan Sâlih.
[1] İbn Receb, Câmiu’l-Ulûm: 1/194.
[2] İbnu’l-Kayyim, Miftâhu Dâri’s-Sa’âdeh: 1/394.
