SADECE ALLÂH’A İBÂDET ETMEK
Zâriyât Sûresi 56. Âyet
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
Allâh Subhânehu Teâlâ, şöyle buyurmaktadır:
﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ ﴿٥٦﴾﴾
“Ben cinleri ve insânları, ancak bana ibâdet etsinler diye yarattım.” [Zâriyât: 51/56]
(وَمَا خَلَقْتُ: Ben yaratmadım. | الْجِنَّ: Cinleri. | وَالْاِنْسَ: Ve insânları. | اِلَّا: Ancak (yarattım). | لِيَعْبُدُونِ: Bana kulluk etsinler diye.)
Nüzûl Sebebi
Mekke-i Mükerreme döneminde inzal buyurulan Zâriyât Sûresi, Mekke müşriklerinin Allâh Subhânehu Teâlâ’nın yaratıcı olduğunu itiraf etmelerine rağmen ibâdet, kulluk ve rızık hususunda putları ortak koşmaları bağlamında nâzil olmuştur.[1] Müşrikler, gökleri ve yeri Allâh Teâlâ’nın yarattığını kabul ediyor, fakat menfaat umarak ve rızık kaygısıyla sahte ilâhlara kulluk ediyorlardı. Allâh Teâlâ, bu âyet-i kerîme ile varlık âleminin ve bilhassa irâde sâhibi iki ağırlığın (sekaleyn) var ediliş gayesinin yalnız ve yalnız Allâh Teâlâ’ya ibâdet etmek olduğunu îlân etmiş; yaratılıştaki mutlak hikmeti beyân ederek şirkin her türlüsünü iptal buyurmuştur.[2]
Kelimeler ve Kavramlar
الْجِنَّ وَالْإِنْسَ: “Cinler ve İnsânlar”. Akıl, irâde, şuur ve teklif ile mükellef kılınan, sevap ve ikap ile yüz yüze olan iki sorumlu varlık sınıfıdır (sekaleyn). Şeytanlar ve cinler yapıları gereği gizli oldukları için “cân/cinn” adını almışlardır.
إِلَّا لِيَعْبُدُونِ: “Ancak Bana İbâdet Etsinler Diye”. Buradaki nefiy (وَمَا) ve istisnâ (إِلَّا) edatları kasr ve hasr (sınırlama) ifâde eder; yani yaratılışın tek gâyesinin ibâdet olduğunu gösterir. İbn Abbas radîyallâhu anhumâ’ya göre “ليعبدون” ifadesi “إلا ليوحدون” (ancak beni tevhîd etsinler/birlesinler) anlamındadır.[3]
خَلَقْتُ: “Yarattım”. Hiçbir maddî örnek ve asıl yokken yoktan var etmek, hikmetli bir gâyeye matuf olarak biçimlendirmek demektir.
Tefsîr
Allâh Subhânehu Teâlâ, bu azâmetli âyet-i kerîmede cinlerin ve insânoğlunun varlık sahnesine çıkarılışının yegâne ve mutlak sebebini bildirmektedir. Varlık âlemi abes olarak, bir oyun veya eğlence olsun diye yaratılmamıştır.
Allâh Teâlâ, mükellef kıldığı cinleri ve insânları, kendi zâtını tanımaları (mârifetullâh), yalnız O’na ibâdet etmeleri (tevhîd) ve emirlerine teslîm olmaları gâyesiyle yaratmıştır. Âyetteki hasır üslûbu (nefiy ve istisnâ), ibâdet dışındaki bütün meşgâlelerin ancak bu ana gâyeye hizmet ettiği sürece kıymetli olabileceğini tescîl eder. Müteâkip âyetlerde Allâh Teâlâ’nın kullardan rızık veya gıdâ beklemediği, bilâkis O’nun Rezzâk-ı Mutlak olduğu vurgulanarak, ibâdetin Allâh Teâlâ’nın bir ihtiyâcı değil, kulun muhtâç olduğu varoluşsal bir mecbûriyet olduğu açıkça ortaya konulmuştur. Dolayısıyla, fânî dünyânın geçici câzibesine kapılarak asıl hilkat gâyesini unutmak, insânın kendi hakîkatine karşı işleyebileceği en büyük hüsrândır. Kula düşen yegâne vazîfe, her ânını bu ulvî şuûr ile tezyîn etmek ve hayâtının bütün safhalarını rızâ-yı ilâhîye muvâfık hâle getirmektir. Zîrâ hakîkî hürriyet, nefsin esâretinden kurtulup sâdece Hâlık-ı Zülcelâl’e hakkıyla kul olmaktan geçer. Ubûdiyet şuûruyla yaşanmayan bir ömür, netîcesi itibârıyla telâfîsi mümkün olmayan büyük bir ziyândan ibârettir.
Îmânî Dersler
Akîde ve tevhîd esâsları bakımından bu âyet-i kerîme, İslâm îmânının direği olan tevhîd-i ulûhiyyetin ve yaratılış gâyesinin en temel nassıdır. Allâh Subhânehu Teâlâ, mahlûkatı kendi rubûbiyyetine ve birliğine şâhit olsunlar, yalnızca kendisine ibâdet etsinler diye var etmiştir.
Kur’ân-ı Kerîm’de geçen her “ibâdet” emri ve kavramı, İbn Abbas radîyallâhu anhumâ’nın da belirttiği üzere “tevhîd” demektir.[4] Dolayısıyla Allâh Teâlâ’ya ibâdet etmek, O’na hiçbir şeyi ortak koşmamayı (şirksiz tevhîdi) zorunlu kılar. İrâdeli varlıklar olan cinler ve insânlar, ya seve seve Allâh Teâlâ’ya teslim olarak mü’min olurlar ya da kâinatın fizikî kanunlarına zorunlu olarak boyun eğerek Allâh Teâlâ’nın mutlak kudretine boyun eğerler.
Bu âyet, kulluğun sırf Allâh Teâlâ’ya yapılmasını emrederek şirk koşanların amellerinin boşa gideceğini gösterir. Ayrıca âyette irâde-i şer’iyye (Allâh’ın hoşnut olduğu dîni emir) vurgulanmaktadır; Allâh Teâlâ her kulu ibâdetle mükellef tutmuş ve bunu emretmiştir.
Fıkhî ve Menhecî Dersler
Ahkâm ve Sünnet menheci açısından âyet-i kerîme, mükellefiyetin (teklifin) ve şer’î hükümlerin kaynağını teşkil eder. İbâdet; kalbin, dilin ve organların Allâh Subhânehu Teâlâ’nın rızâsını kazanmak üzere yaptığı her türlü salih ameli kapsayan şâmil bir kavramdır. Fıkıh usûlünde, mükellef kılınmanın şartı akıl ve büluğa ermektir; bu sebeple çocuk ve mecnunlar şer’î mükellefiyetten muaf tutulmuşlardır. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, Muâz bin Cebel radîyallâhu anh’a hitâben buyurduğu nebevî hadîsinde bu âyetin fıkhî özünü şöyle açıklamıştır:
حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَحَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ أَنْ لَا يُعَذِّبَ مَنْ لَا يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا
“Allâh’ın kullar üzerindeki hakkı, O’na ibâdet etmeleri ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır. Kulların Allâh üzerindeki hakkı ise, O’na şirk koşmayan kimseye azap etmemesidir” [Buhârî (2856), Muslim (30)]
Mü’min bir kul, fıkhî ahkâmı yerine getirirken (namaz, zekât, oruç, cihâd vb.) tek maksadının bu kulluk ahdini ifâ etmek olduğunu bilmelidir.
Ahlâkî Dersler
Nefis tezkiyesi, edep ve şahsiyet inşâsı cihetinden değerlendirildiğinde, “kulluk (ubûdiyyet)” insân ruhunun ulaşabileceği en yüce özgürlük ve şeref makamıdır.
İnsân, Allâh Subhânehu Teâlâ’ya kul olduğu nispette nefsinin, hevâ ve hevesinin, paranın, makamın ve insânların kulluğundan kurtulur. Yaratılış gâyesini unutan nefis; kibir, hırs, dünyevileşme ve nisyân bataklığına saplanır. Ancak insân “ben niçin yaratıldım?” sorusuna bu âyetle cevap verdiğinde, hayatının her anını (yemesini, içmesini, çalışmasını, âile hayatını) Allâh Teâlâ’nın rızâsına uygun bir ibâdete dönüştürür. Hakîki kulluk, kulun kendi acziyetini ve fakrını idrak edip Rabbinin azâmetine sığınması, kullukta ihlâsı ve samîmiyeti yakalamasıdır.
Hülâsa
Zâriyât Sûresi 56. âyet-i kerîmesi; varlık âleminin yaratılış hikmetini, insânın dünyâ sürgünündeki asıl varoluş gâyesini açıkça îlân eden ilâhî bir nizamnâmedir. Allâh Subhânehu Teâlâ, cinleri ve insânları münhasıran kendisini tanımaları ve tevhîd üzere ibâdet etmeleri için yaratmıştır. Bu gâyeyi idrak eden mü’min, hayatının merkezine tevhîd ve ihlâsı yerleştirerek iki cihân saadetine ulaşır.
Âyetten Çıkan Faydalar
1. Cinlerin ve insânların yaratılışındaki tek asıl gâye, Allâh Subhânehu Teâlâ’ya tevhîd üzere ibâdet ve kulluk etmektir.
2. Kur’ân ıstılâhında ibâdetin özü tevhîddir; şirksiz ibâdet olmadan kulluk gerçekleşmez.
3. Cinler de tıpkı insânlar gibi akıl, irade ve şer’î mükellefiyet sâhibi varlıklardır (sekaleyn).
4. Allâh Teâlâ’nın kulların ibâdetine ihtiyacı yoktur; aksine kullar ibâdete ve Allâh Teâlâ’ya muhtaçtır.
5. Dünyâ hayatındaki bütün helâl işler ve ameller, Allâh Teâlâ’nın rızâsı niyet edildiğinde ibâdet hükmünü alır.
6. Yaratılış gâyesinden uzaklaşan insân ve cin, varoluş hikmetini zâyi etmiş ve hüsrana uğramış olur.
7. Kulun Allâh Teâlâ katındaki şerefi ve değeri, kulluk ve ibâdetteki ihlâsı oranındadır.
8. Mükellef tutulmanın şer’î şartları akıl ve akil-bâliğ olmaktır.
9. Allâh Teâlâ’ya hakîki anlamda kul olan kimse, mahlûkata ve dünyâlık arzulara kul olmaktan kurtulup özgürleşir.
10. İbâdet ve itaat, kulun Cennete girmesine ve ilâhî azâbtan kurtulmasına vesîle olan en büyük kalkandır.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Salih.
[1] Taberî, Câmiu’l-Beyân: 21/553; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm: 7/425.
[2] Kurtubî, Câmiu li Ahkâm: 17/55; Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb: 28/192.
[3] İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm: 7/425.
[4] Taberî, Câmiu’l-Beyân: 1/386; Beğavî, Meâlimu’t-Tenzîl: 1/74
