ŞİRKTEN SAKINMAK
Nisâ Sûresi 48. Âyet
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
Allâh Subhânehu Teâlâ, şöyle buyurmaktadır:
﴿اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِه۪ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشَٓاءُۚ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدِ افْتَرٰٓى اِثْماً عَظ۪يماً ﴿٤٨﴾﴾
“Şübhesiz Allâh, kendisine şirk koşulmasını aslâ bağışlamaz; bunun dışındakileri (günahları) ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allâh’a ortak koşarsa, muhakkak ki pek büyük bir günahla iftirâ etmiş olur.” [Nisâ: 4/48]
(إِنَّ اللَّهَ: Şübhesiz ki Allâh. | لَا يَغْفِرُ: Bağışlamaz / mağfiret etmez. | أَنْ يُشْرَكَ بِهِ: Kendisine ortak koşulmasını / şirk koşulmasını. | وَيَغْفِرُ: Ve mağfiret eder / bağışlar. | مَا دُونَ ذٰلِكَ: Bunun gayrısını / bunun dışındakileri. | لِمَنْ يَشَاءُ: Dilediği kimse için. | وَمَنْ يُشْرِكْ: Ve kim ortak koşarsa. | بِاللَّهِ: Allâh’a. | فَقَدِ افْتَرَىٰ: Muhakkak iftirâ etmiş olur. | إِثْمًا عَظِيمًا: Pek büyük bir günah ile.)
Nüzûl Sebebi
İbn Cerîr et-Taberî ve İbn Ebi Hâtim’in Mûsâ bin Ubeyde kanalıyla Abdullâh bin Ömer radîyallâhu anhumâ’dan naklettiklerine göre; Zümer Sûresi’ndeki: “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allâh’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allâh bütün günahları bağışlar. Çünkü O, Gafur’dur, Rahîm’dir”[1] âyeti nâzil olduğunda bir adam ayağa kalkarak: “Ey Allâh’ın Nebîsi! Şirk de buna dâhil midir?” diye sormuştur. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bu sorudan hoşnut kalmamış, bunun üzerine Allâh Subhânehu Teâlâ şirki bu umûmî af müjdesinden istisnâ eden bu âyet-i kerîmeyi inzâl buyurmuştur.[2]
İkinci bir sahîh rivâyette ise İbn Ömer radîyallâhu anhumâ şöyle demiştir: “Biz Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde büyük günah (kebîre) işleyen kimseler için Cehennemlik olduklarına hükmeder ve bağışlanma dilemekten çekinirdik. Nihâyet Allâh Teâlâ bu âyeti inzâl buyurunca artık büyük günah sâhibleri hakkında kesin hüküm vermeyi terk ettik ve onları Allâh Teâlâ’nın meşîetine (dilemesine) bıraktık.”[3]
Kelimeler ve Kavramlar
لَا يَغْفِرُ: “Asla bağışlamaz”. Allâh Teâlâ’nın küfür ve şirk üzere ölen kimseyi ebedî olarak affetmeyeceğini, adalet-i ilâhiyye gereği cezâsını düşürmeyeceğini bildiren kat’î hükümdür.
أَنْ يُشْرَكَ بِهِ: “Kendisine ortak koşulmasını”. Rubûbiyyet, ulûhiyyet, isim ve sıfatlarda Allâh Subhânehu Teâlâ’ya denk, eş veya aracı kabul etmektir. Buradaki mastar harfi olan “أن” olumsuzlukla birleşerek şirkin her türlüsünü (açık ve gizli şirki) kapsar.
مَا دُونَ ذَلِكَ: “Bunun dışındaki günahları”. Şirk seviyesine ulaşmayan ister büyük (kebîre) ister küçük (sağîre) olsun bütün günahları ve masiyetleri ifâde eder.
افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا: “Büyük bir günah iftira etti”. Yaratıcı olmayan mahlûku Hâlık seviyesine çıkararak bâtıl bir yalan uydurmak, son derece ağır ve afsız bir zulüm işlemek demektir.
Tefsîr
Allâh Subhânehu Teâlâ, bu âyet-i kerîmede adâlet ve ilâhî meşîet nizâmının en temel şer’î kuralını îlân etmektedir. Kendisine şirk koşularak ölünen bir günahı asla affetmeyeceğini hükme bağlamıştır.
Şirk; varlığın, mülkün ve yaratmanın yegâne sâhibi olan Allâh Teâlâ’ya karşı işlenmiş en büyük hakaret, en ağır zulüm ve bâtıl bir iftiradır. Şirk hâriç, kulların işlediği zinâ, içki, fâiz gibi büyük günahlar (kebâir) dâhil olmak üzere diğer tüm mâsiyetler Allâh Subhânehu Teâlâ’nın mutlak meşîetine (dilemesine) bağlıdır. Dilerse kulu kendi lütuf ve keremiyle hiç azâb etmeden bağışlar, dilerse adâletinin bir gereği olarak günahı miktarında azâb ettikten sonra kalbinde zerre miktarı îmân bulunan kimseyi Cehennemden çıkarıp Cennetine dâhil eder. Şirk üzere ölenler ise ebedî olarak Cehenneme girecektir. Zîrâ şirk koşan kimse, kâinâtın Hâlık’ını mahlûkât seviyesine indirmiş ve O’nun ulûhiyet makâmına açıkça tecâvüz etmiştir.
Bu sebeble, İslâm dîninin en sarsılmaz temeli tevhîd, bu temeli yıkan en korkunç felâket ise şirktir. Diğer günahların affedilme ihtimâli, Rabbimizin nihâyetsiz rahmetinin ve kullarına olan sonsuz şefkatinin eşsiz bir tecellîsidir. Zâten O’nun rahmeti gazâbını geçmiş ve mağfiret kapıları samîmî bir pişmanlık duyan her kuluna son nefese kadar ardına dek açık bırakılmıştır. Ancak son nefesini şirk karanlığı içinde veren bir kimse, bu ilâhî merhamet ve şefkat pınarından ebediyen mahrûm kalmayı kendi hür irâdesiyle peşînen kabûl etmiş demektir. Böylece Allâh Teâlâ, bir yandan kullarını şirkin helâk edici uçurumuna karşı şiddetle îkâz ederken, diğer yandan günahkâr mü’minlere ümit aşılamaktadır. Netîce îtibâriyle bu âyet-i kerîme, Ehl-i Sünnet akîdesinin aslî kâidesi olan “büyük günah işleyen kimsenin dînden çıkmayacağı” hakîkatini Kur’ânî bir beyân ile sarsılmaz bir şekilde perçinlemektedir.
Îmânî Dersler
Akîde ve tevhîd esasları bakımından bu âyet-i kerîme, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat akîdesinin ana omurgasını ve nass-ı hâkimini teşkil eder. Şirk ve küfür üzere ölen bir kimsenin ebedî olarak cehennemde kalacağı ve asla bağışlanmayacağı icmâ ile sâbittir. Ancak bu durum, dünyâda iken samîmiyetle tevbe eden kimseleri kapsamaz; zîrâ şirk dâhi olsa dünyâda yapılan tevbe şirki siler. Allâh Teâlâ, şöyle buyurmaktadır:
﴿قُلْ لِلَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَۚ ﴿٣٨﴾﴾
“De ki: O kâfirlere söyle, eğer vazgeçerlerse geçmişteki günahları bağışlanır.” [Enfâl: 8/38]
Âyetin “وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ” kısmı büyük günah işleyen Müslümanın kâfir olmayacağını ve dînden çıkmayacağını sarîh bir şekilde ispat eder. Bu ifâde; büyük günah işleyen kimseyi tekfîr eden Hâricîler ile büyük günah sâhibini îmân ile küfür arasında bir makamda (el-menzile beyne’l-menzileteyn) görüp Cehennemde ebedî kalacağına inanan Mutezile fırkasına cevâb niteliğindedir. Yine âyet, amel olmasa da günahın îmâna zarar vermeyeceğini iddiâ eden Murcie fırkasını da reddeder; zîrâ affın meşîete (dilemeye) bırakılması günahkâr için cezâ tehlikesinin mevcudiyetini gösterir. Netîce itibâriyle bu ilâhî beyân, Ehl-i Sünnet’in itidâl üzere olan îtikâdını pekiştirerek, kulun âkıbetini mutlak sûrette Allâh Teâlâ’nın engin rahmetine ve adâletine havâle etmektedir.
Âyetin “اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِه۪” kısmı ise affedilmeyecek tek günahın şirk olduğunu kesin ve genel bir hükümle îlân etmiştir. İslâm îtikâdında tevhîd, insânın yaratılış gâyesi ve aklın fıtrat yoluyla bizzat ulaşmakla yükümlü olduğu asıl esâs kabul edildiğinden; şirk ve küfür gibi dînin temelini yok eden meselelerde bilgisizlik yani cehâlet geçerli bir mazeret sayılmaz. Zîrâ şirk, mutlak bir haksızlık ve zulüm olup âyetin lafzı herhangi bir istisnâ veya cehâlet kaydı düşmeksizin şirkin bağışlanmayacağını mutlak olarak hükme bağlar; misâk, fıtrat, risâlet ve akıl hüccetleriyle her mükellef, Allâh Teâlâ’yı tevhîd etmekle yükümlü olduğundan, bu noktadaki cehâlet kişiyi şirk üzere ölmenin dünyevî ve uhrevî vebâlinden asla kurtarmaz.
Fıkhî ve Menhecî Dersler
Usûl-i fıkıh ve ahkâm açısından bu âyet-i kerîme, Kur’ân-ı Kerîm’deki va’d (müjde) ve va’îd (tehdit) âyetlerinin tevîl ve tefsîrinde hâkim kâide durumundadır. Kur’ân’ın genel tehdit içeren (mesela kasten adam öldürenin Cehenneme gireceğini bildiren) âyetleri, bu âyetin beyânıyla tahsîs olunur; yani cezâ tehdîdi Allâh Teâlâ’nın dilemesine bağlıdır.
Fıkhî olarak, tevbe etmeden ölen günahkâr bir Müslüman için cenâze namazı kılınır, mağfiret duâsı yapılır ve arkasından hayır-hasenat gönderilir. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«اخْتَبَأْتُ شَفَاعَتِي لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ.»
“Şefâatimi, kıyâmet gününde ümmetimden büyük günah sâhibleri için sakladım (geriye bıraktım).” [Ebû Dâvûd (4739); Tirmizî (2435)]
Bu nebevî hadîs, Ehl-i Sünnet’in büyük günah işleyenlerin bağışlanma ümidini muhafaza etme menhecini doğrular.
Ahlâkî Dersler
Nefis tezkiyesi ve edep açısından âyet-i kerîme, mü’min şahsiyette “havf” (korku) ile “recâ” (ümit) dengesini kusursuz bir şekilde kurmaktadır. Kul, işlediği günahlar ne kadar çok olursa olsun Allâh Subhânehu Teâlâ’nın rahmetinden ve bağışlamasından ümidini kesmemeli (ye’se düşmemeli); aynı zamanda affın ilâhî meşîete bağlı olduğunu unutmayıp günahlarına güvenerek kendisini emniyette görmemelidir. Şirkten kaçınmak, nefsin en büyük marazı olan kibir, enâniyet ve kendini beğenme (ucb) duygularını kökten yok eder. Kul, kendi ameline değil, Allâh Teâlâ’nın fazlına ve rahmetine sığınarak tevazu ile kulluğunu sürdürür.
Hülâsa
Nisâ Sûresi 48. âyeti; İslâm akîdesinin en belirleyici ve ümit verici nassıdır. Allâh Subhânehu Teâlâ, şirk üzere ölenlerin bağışlanmayacağını kesin bir dille kurala bağlarken; şirk dışındaki tüm günahların affını kendi yüce dilemesine bırakarak mü’minlere büyük bir rahmet kapısı açmış, saptırıcı fırkaların iddialarını tamâmen bâtıl kılmıştır.
Âyetten Çıkan Faydalar
1. Şirk ve küfür üzere ölen bir kimsenin af olunması ve Cennete girmesi imkânsızdır; Cehennemde ebedî kalacaktır.
2. Hayattayken yapılan samîmi tevbe, şirk dâhil geçmişteki bütün günahları siler ve bağışlanmaya vesîle olur.
3. Şirk dışındaki büyük ve küçük tüm günahlar Allâh Subhânehu Teâlâ’nın mutlak meşîetine (dilemesine) bağlıdır.
4. Büyük günah (kebîre) işleyen mü’min kâfir olmaz; îmândan çıkmaz ve Cehennemde ebedî kalmaz.
5. Âyet, büyük günah sâhiblerini tekfir eden Haricîler ile onları ebedî Cehennemlik sayan Mutezile’ye kat’î bir reddiyedir.
6. Tevbe etmeden ölen ehl-i tevhîd günahkârlar için cenâze namazı kılınır ve duâ edilir.
7. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in şefâati, ümmetinden büyük günah işleyenler için haktır ve sabittir.
8. Şirk, Allâh Subhânehu Teâlâ’nın azametine karşı işlenmiş en büyük zulüm ve uydurulmuş en ağır iftiradır. Bu nedenle de bu konuda cehâlet gibi özür ve mazeretler geçerli değildir.
9. Mü’min kul, hayatı boyunca havf (korku) ile recâ (ümit) arasında dengeli bir kulluk şuuru muhafaza etmelidir.
10. Kur’ân-ı Kerîm’deki umumî va’îd (tehdit) âyetleri bu muhkem âyetle tahsîs ve tefsîr edilir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Salih.
[1] Zümer: 39/53
﴿قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذ۪ينَ اَسْرَفُوا عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِۜ اِنَّ اللّٰهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَم۪يعاًۜ اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّح۪يمُ ﴿٥٣﴾﴾
[2] Taberî, Câmiu’l-Beyân: 7/122; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm: 2/331.
[3] Buhârî (4532), Taberî, Câmiu’l-Beyân: 7/123; Beğevî, Meâlimu’t-Tenzîl: 1/668.
Bir Cevap Yaz
