ÎMÂN VE AMELİN BİRLİKTELİĞİ İÇİNDE OLMAK
Asr Sûresi 1-3. Âyetler
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
Allâh Subhânehu Teâlâ, şöyle buyurmaktadır:
﴿وَالْعَصْرِۙ ﴿١﴾ اِنَّ الْاِنْسَانَ لَف۪ي خُسْرٍۙ ﴿٢﴾ اِلَّا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ ﴿٣﴾﴾
“Asra yemin olsun ki, insân gerçekten ziyân (hüsran) içindedir. Ancak îmân edip sâlih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye edenler hâriçtir.” [Asr: 103/1-3]
(وَالْعَصْرِ: Asra / Zaman ve devire yemin olsun ki | إِنَّ الْإِنْسَانَ: İnsân gerçekten / Bütün insân cinsi | لَفِي خُسْرٍ: Ziyân/hüsran içindedir | إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا: Ancak îmân edenler hariç | وَعَمِلُوا: Ve işleyenler | الصَّالِحَاتِ: Sâlih amelleri | وَتَوَاصَوْا: Ve birbirlerine tavsiye edenler | بِالْحَقِّ: Hakkı وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ: Ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler.)
Nüzûl Sebebi
İbn Abbâs, İbnü’z-Zübeyr radîyallâhu anhumâ ve müfessirlerin ekseriyetine göre Asr Sûresi Mekke-i Mükerreme döneminde inzâl olunmuştur.[1]
Sûrenin husûsi bir nüzûl sebebi bulunmamakla birlikte; câhiliye insanlarının zamanı (dehri) sövmeleri, başlarına gelen musibetleri zamana yüklemeleri ve en kıymetli sermâyeleri olan ömürlerini batıl işlerde tüketmeleri üzerine nâzil olmuştur.[2]
Ayrıca Amr bin el-Âs radîyallâhu anh henüz İslâm’a girmeden önce yalancı peygamber Müseyleme’nin yanına gittiğinde, Müseyleme ona: “Bu yakınlarda arkadaşınıza ne nâzil oldu?” diye sormuş; Amr bin el-Âs bu sûreyi okumuştur. Müseyleme sûrenin vecîz hakîkati karşısında şaşırmış ve uydurma sözlerle mukâbele etmeye çalışınca Amr bin el-Âs ona: “Vallâhi sen de biliyorsun ki ben senin yalancı olduğunu biliyorum!” demiştir.[3]
İmâm Şâfiî rahîmehullâh, bu sûrenin büyüklüğünü şöyle beyân etmiştir:
“Şâyet Allâh, kullarına hüccet olarak bu sûreden başka hiçbir şey indirmemiş olsaydı, bu sûre onlara yeterdi.”[4]
Kelimeler ve Kavramlar
الْعَصْرُ: “Asır / Zaman”. İnsânoğlunun amellerinin ve hareketlerinin vuku bulduğu geceli gündüzlü zaman dilimi, ömür sermâyesi yahut ikindi vaktidir.
الْخُسْرُ: “Hüsran / Ziyan / Helâk”. Sermayenin kaybolması, insânın en büyük sermâyesi olan ömrünü bâtıl yollarda tüketerek helak olması ve âhiret saadetini kaybetmesidir.
الصَّالِحَاتُ: “Sâlih Ameller”. Şerîatın emrettiği, ihlâsla yapılıp nefsi, âilevî ve içtimâî hayatı ıslâh eden hayırlı ve meşru amellerdir.
التَّوَاصِي: “Tavsiyeleşmek / Karşılıklı Vasiyet Etmek”. Mü’minlerin hayırda, hakta ve sabırda birbirlerine hakkı hatırlatıp vasiyet etmeleri, emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l-münker yapmalarıdır.
Tefsîr
Allâh Subhânehu Teâlâ, bu azîm sûre-i celîlede kulların amellerine ve ömürlerine sahne olan “Asır” üzerine yemin ederek insânlığın genel durumunu ve acı hakîkatini ilân buyurmaktadır. Kâinattaki her şey hızla tükenmekte, zamân akıp gitmekte ve insânoğlu her an ana sermâyesi olan ömrünü kaybetmektedir. Allâh Teâlâ, istisnâ kılınan dört temel vasfa sâhib olmayan bütün insân cinsinin mutlak bir hüsrân, helâk, kayıp ve zararda olduğunu te’kîdli ifâdelerle (إنّ ve لـ edatlarıyla) tescîl etmektedir.
İnsânın hüsrândan kurtulup ebedî kazancı elde etmesi ise ancak dört şartın bir arada bulunmasına bağlanmıştır: Kalben kat’î bir îmân, organlarla îfâ edilen sâlih ameller, toplumda hakkı ve tevhîdi yayma gayreti (hakkı tavsiye) ve bu yolda karşılaşılan güçlüklere karşı direnç gösterme (sabrı tavsiye). Bu dört mühim rükün, âdetâ birbirini tamâmlayan ve insânı ebedî saâdete ulaştıran ilâhî bir reçete mâhiyetindedir. Zîrâ sâdece ferdî olarak sâlih ameller işlemek kâfî gelmemekte, sağlam bir toplumun inşâsı için hakkın ve hakîkatin neşredilmesi zarûrî bir vazîfe olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu mukaddes dâvâyı omuzlayan dâva adamlarının, yollarına çıkacak olan her türlü meşakkate karşı sarsılmaz bir sabır kuşanmaları elzemdir.
Bu îtibârla, insânın en büyük aldanışı, kendisine emânet edilen ve aslâ geriye döndürülemeyecek olan zaman sermâyesini hebâ etmesidir. Dünyâ hayâtının geçici zînetlerine meylederek gâfilâne bir yaşantı sürmek, ebedî âhiret yurdunda telâfîsi imkânsız bir nedâmete sebebiyet verecektir. Asr sûresi, âdetâ gaflet uykusunda olan beşeriyete şiddetli bir îkâz mâhiyetini taşımakta; fânî olanın peşinde koşarken bâkî olanı yitirmenin dehşetini gözler önüne sermektedir. Hakîkî akıl sâhibi mü’min, zamanın bu amansız akışı karşısında dâimâ teyakkuz hâlinde bulunmalı, her bir nefesini Rabbinin rızâsına muvâfık amellerle tezyîn etme gayreti içinde olmalıdır. Zîrâ hüsrân girdâbından kurtuluş, ancak hayâtın fânîliğini idrâk edip dîn-i mübînin sağlam kulpunu sımsıkı tutmakla mümkündür.
Diğer taraftan, hakkı ve sabrı tavsiyeleşmek, İslâm dîninin ictimâî dayanışmaya ne derece ehemmiyet verdiğinin en bâriz nişânesidir. Mü’minler, sâdece kendi saâdetlerini düşünmekle iktifâ edemezler; bilâkis içinde yaşadıkları toplumun da îmânî ve ahlâkî tekâmülü için mesûliyet taşırlar. Bâtılın ve dalâletin her yanı sardığı karanlık devirlerde hakkı haykırmak, nûru neşretmek ve bu uğurda karşılaşılan ezâlara sabrederek yardımlaşma içinde olmak, peygamberlerin ve onların izinden giden sâdıkların şaşmaz bir sünnetidir. İşte bu şuurla hareket eden îmân ehli, yeryüzünde hakkın şâhitleri olarak ilâhî rızâya mazhar olacak ve Asr sûresinin müjdelediği o kutlu istisnâlar zümresine dâhil olarak ebediyyeti kazanacaklardır.
Îmânî Dersler
Akîde ve tevhîd esasları açısından Asr Sûresi, îmânın mahiyeti ve amel ile ilişkisi hususunda Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat akîdesinin temel nassıdır. Sûre, îmânın kuru bir temenni yahut soyut bir zihnî ikrârdan ibâret olmadığını; sâlih amellerle, hakka dâvetle ve sabırla desteklenmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. “إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ” beyânı, amelin îmânın sıhhati, kemâli ve semeresi bakımından ayrılmaz bir cüz olduğunu doğrular. Amelsiz ve itaatsiz bir îmân iddiası, insânı “hüsran” batağından kurtarmaz.
Ayrıca hakkı tavsiye etmek; tevhîd akîdesini, İslâm şerîatını ve vahy-i ilâhîyi muhâfaza edip insânlara aktarmaktır. Îmân sâhibi olan mü’min, yalnız kendi kurtuluşuyla yetinmeyip Müslüman kardeşlerinin ve yaşadığı toplumun akîdesini korumayı dînî bir görev bilir. Bu uğurda sahîh akîdenin ve nebevî menhecin yayılması ve insânlar arasında kabul bulması adına fedâkarlık göstererek yılmadan çalışır.
Sabrı tavsiye etmek ise, bu ulvî dâvet yolunda karşılaşılan meşakkatlere göğüs germek ve İslâm ahlâkından aslâ tâviz vermemektir. Dolayısıyla bu ilâhî kelâm, ferdî kurtuluşun ötesinde ictimâî bir inşâ sürecini, İslâm ümmetinin birlik ve bekâsını temin eden eşsiz bir tevhîd nassıdır.
Sabrı tavsiye etmek ise, bu hak dâvet yolunda karşılaşılan iptilâlara, nefsin arzularına ve ehl-i bâtılın eziyetlerine karşı güçlü bir sebât göstermektir. Zîrâ hakîkî akîde, zorluklar ve fitneler karşısında şüpheye düşmemeyi, ilâhî takdîre tam bir rızâ ile boyun eğmeyi iktizâ eder. Netice îtibarıyla Asr Sûresi, ferdî kurtuluşun ancak ictimâî bir şuurla ve Hakk’ın rızâsına adanmış kâmil bir teslîmiyetle mümkün olacağını îlân etmektedir. Bu dört rüknü hayatına tatbîk etmeyen her insân, dünyevî mevkisi ve gücü ne olursa olsun, nihâî ve ebedî bir hüsranın mahkûmu olmaktan kurtulamaz.
Fıkhî ve Menhecî Dersler
Fıkıh, Sünnet ve İslâmî menheç açısından bu sûre, Müslüman şahsiyetin ve İslâm toplumunun çalışma ilkelerini belirler. Hakkı tavsiye etmek, fıkıh da “emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l-münker” olarak adlandırılan ve ümmet üzerine farz-ı kifaye (yerine göre farz-ı ayn) olan şer’î mükellefiyettir.
Fıkhî menhec olarak, dînde tek başına sâlih olmak yetmez; başkalarını da ıslâh eden “müslih” olmak şarttır. Bir toplumda kötülükler yayılırken sessiz kalan sâlih kimseler de hüsrandan paylarını alırlar. Ayrıca “sabır”, farzları edâ etmede, haramlardan kaçınmada ve cihâd mücâdelesinde sebat göstermeyi ifâde eden büyük bir emirdir.
Ashâb-ı kirâm radîyallâhu anhum arasındaki uygulamaya göre, iki sahâbî karşılaştıklarında Asr Sûresi’ni okumadan ve birbirlerine selâm verip helâlleşmeden ayrılmazlardı.
Ahlâkî Dersler
Nefis tezkiyesi, edep ve şahsiyet inşâsı cihetinden değerlendirildiğinde, Asr Sûresi zaman bilincini (vakit şuurunu) en yüksek seviyede inşâ eden ahlâkî bir rehberdir. Zaman, telâfisi imkânsız olan en değerli insânî sermayedir; boşa geçirilen her an, insânın kendi helâkini hazırlamasıdır. Mü’min, zamanını Allâh Teâlâ’nın rızâsına uygun amellerle doldurarak tüketimden üretime, zarardan kâra geçer. Zîrâ sâlih ameller ve hakkın tavsiyesiyle nûrlanmayan bir ömür, âhiret yurdunda ebedî bir hüsrân olarak nihâyete erecektir.
“Tavsiyeleşmek” ahlâkı ise bencillik, enâniyet ve umursamazlık marazlarını yok eder; Müslümanlar arasında muazzam bir kardeşlik, otokontrol ve yardımlaşma ahlâkı tesis eder. Sabrı tavsiye etmek, musibetler karşısında dirençli olmayı, nefsin süfli arzularına karşı izzetle durmayı ve ahlâkî olgunluğu sağlar.
Hülâsa
Asr Sûresi; zamanın acımasız akışı karşısında insânoğlunun tek kurtuluş reçetesini sunan ilâhî bir nizamnâmedir. Îmânı sâlih amelle birleştiren, hakkı yaşayıp yayan ve zorluklara sabırla göğüs geren kâmil mü’minler hariç, dünyâlık peşinde ömrünü zâyi eden herkes hüsrâna mahkûmdur.
Âyetten Çıkan Faydalar
1. Allâh Subhânehu Teâlâ’nın “Asır” üzerine yemin etmesi, zamanın ve ömür sermâyesinin insân hayatındaki mutlak kıymetini gösterir.
2. Îmân, sâlih amel, hakkı tavsiye ve sabrı tavsiye ilkelerini yaşamayan bütün insanlar mutlak hüsran ve zarardadır.
3. Hakiki kurtuluş ve saadet; ancak îmân ve sâlih amelin birlikteliği (ayrılmazlığı) ile mümkündür.
4. Îmân sadece dille ikrâr değil; kalbin tasdîki ve organların sâlih amelleriyle doğrulanan bir bütündür.
5. Hakkı tavsiye etmek; emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l-münker, İslâm toplumunun temel direği ve şer’î farziyetidir.
6. Müslüman kimse yalnız “salih” olmakla kalmamalı; çevresini de ıslâh eden “müslih” bir dâvetçi olmalıdır.
7. Hak yolda yürürken ve dîni yaşarken karşılaşılan sıkıntılara sabretmek ve sabrı tavsiye etmek hüsrândan çıkışın şartıdır.
8. Zamanını hayırlı amellerle değerlendirmeyen kimse, sermâyesini eriten tüccar gibi her an zarardadır.
9. Sahâbe-i kirâmın bir araya geldiklerinde Asr Sûresi’ni okuyup ayrılmaları, bu sûrenin hayâtî bir menhec olduğunu kanıtlar.
10. Sûre, muhtevâsının derinliği ve kuşatıcılığı sebebiyle İslâm dîninin özünü ve hülâsasını temsil etmektedir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Salih.
[1] Kurtubî, Câmiu li Ahkâm: 20/179; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm: 8/479.
[2] Taberî, Câmiu’l-Beyân: 24/612; Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb: 32/271.
[3] İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm: 8/479.
[4] Tefsîru İmâm Şâfîi: 3/1461.
Bir Cevap Yaz
