الوجيز في شرح الألفية
el-Vecîz fî Şerhi’l-Elfiyye
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
***
الكلام وما يتألف منه
(Kelam ve Oluştuğu Unsurlar)
[Beyit 8 – 9]
Metin:
8 – كَلَامُنَا: لَفْظٌ مُفِيدٌ كَـ «اسْتَقِمْ» … وَاسْمٌ وَفِعْلٌ ثُمَّ حَرْفٌ: الْكَلِمْ
9 – وَاحِدُهُ كَلِمَةٌ، وَالْقَوْلُ عَمّْ … وَكِلْمَةٌ بِهَا كَلَامٌ قَدْ يُؤَمّْ
8 – Bizim (nahivcilerin) katında kelâm; “اسْتَقِمْ” (dosdoğru ol) gibi faydalı bir lafızdır. Kelim ise isim, fiil ve harften oluşur.
9 – Kelimin teki (tekili) kelimedir. Kavil ise (kelâmı, kelimi ve kelimeyi kapsayan) en genel terimdir. Bazen tek bir kelime ile kelâm da kastedilebilir.
Şerh:
İbn Mâlik, bu iki beyitte nahiv ilminin temel yapı taşlarını ve kavramlarını tanımlamaktadır. Nahivcilerin ıstılâhında kelâm (الكَلَامُ); seslerden oluşan (lafız), dinleyicide merak bırakmayacak şekilde tam ve faydalı bir yargı bildiren ifâdedir. Örneğin “اسْتَقِمْ” (dosdoğru ol) kelimesi görünüşte tek bir sözcük gibi dursa da içinde gizli bir “أَنْتَ” (sen) zamiri barındırdığı için tam bir yargı bildiren kelâmdır.
Kelime (الكَلِمَةُ) ise tek bir anlama delâlet eden müfret lafızdır ve üç kısma ayrılır: İsim, fiil ve harf. Kelim (الكَلِمُ), anlamlı veya anlamsız olsun, en az üç kelimeden oluşan dizilimdir. Kavil (القَوْلُ) ise hem kelâmı hem kelimeyi hem de kelimi kapsayan en genel şemsiye terimdir. Bazen tek bir “kelime” sözüyle uzun bir konuşma veya hutbe de (örneğin “Kelime-i Şahâdet”) kastedilebilir.
Gramer Istılâhları ve Kurallar:
• Kelâm (الكَلَامُ): Tam ve faydalı bir yargı bildiren (müfîd) birleşik lafızdır.
• Kelime (الكَلِمَةُ): Tek başına anlam taşıyan müfret yapıdır (İsim, Fiil, Harf).
• Kelim (الكَلِمُ): Türü ne olursa olsun en az üç kelimeden oluşan dizilimdir.
• Kavil (القَوْلُ): Bütün dilsel ifâdeleri kapsayan en genel terimdir.
Örnek Cümleler ve Tatbik:
• الْعِلْمُ نُورٌ (İlim nûrdur.) Bu cümle tam bir anlam ifâde etmekte ve dinleyicide bir merak bırakmamaktadır. Bu nedenle nahivcilerin tanımına göre tam bir kelâmdır.
• إِنْ حَضَرَ الْمُعَلِّمُ (Eğer öğretmen gelirse…) Bu yapıda üç kelime vardır (“إِنْ”, “حَضَرَ”, “الْمُعَلِّمُ”), yani en az üç sözcükten oluştuğu için kelimdir. Ancak cümle tamâmlanmadığı ve yarım kaldığı için tek başına kelâm sayılamaz.
• كِتَابٌ (Kitâb.) Bu sözcük tek bir anlam gösteren müfret bir lafızdır, dolayısıyla bir kelimedir.
[Beyit 10]
Metin:
10 – بِالْجَرِّ وَالتَّنْوِينِ وَالنِّدَا وَ «أَلْ» … وَمُسْنَدٍ: لِلِاسْمِ مَيْزُهُ حَصَلْ
10 – Cer kabul etmek, tenvîn almak, nidâ edilmek, “أل” takısı almak ve kendisine isnâd yapılabilmek (müsnedün ileyh olmak) ile ismin (diğer kelime türlerinden) ayrımı gerçekleşir.
Şerh:
İbn Mâlik, bir kelimenin “isim” olduğunu anlamamızı sağlayan 5 temel ayırt edici alâmeti tek bir beyitte özetlemektedir:
1. Cer kabul etmesi (الْجَرُّ): Harf-i cer veya izafet ile sonunun esrelenmesi.
2. Tenvîn alabilmesi (التَّنْوِينُ): Kelimenin sonuna gelen iki ötre, iki esre veya iki üstün.
3. Nidâ edilebilmesi (النِّدَاءُ): Başına “يا” gibi çağırma edatlarının gelebilmesi.
4. “أل” (Harf-i Tarif) alabilmesi (أَلْ): Belirlilik takısının başına eklenebilmesi.
5. İsnâd yapılabilmesi / Müsnedün İleyh olması (الإِسْنَادُ إِلَيْهِ): Hakkında bir hüküm verilebilmesi (fâil veya mübteda olabilmesi). Bu alâmet, zamirler gibi tenvîn veya “أل” almayan isimlerin de isim olduğunu kanıtlayan en güçlü alâmettir.
Gramer Istılahları ve Kurallar:
• İsmin Alâmetleri (عَلاَمَاتُ الإِسْمِ): Bir kelimenin isim olduğunu gösteren ayırt edici özelliklerdir.
• İsnâd (الإِسْنَادُ / المُسْنَدُ إِلَيْهِ): Kelimeyi cümlenin öznesi (mübteda veya fâil) yaparak ona bir fiil veya haber bağlamaktır.
• Tenvîn (التَّنْوِينُ): İsmin sonuna cezimli nun sesi veren, yazıda çift hareke ile gösterilen belirtidir.
Örnek Cümleler ve Tatbik:
• كَتَبْتُ بِـقَلَمٍ جَمِيلٍ (Güzel bir kalemle yazdım.) “قَلَمٍ” kelimesine bakalım. Başına “بِـ” harf-i cerri gelmiş (cer olmuş) ve sonu tenvîn almıştır. İki ayrı alâmeti birden taşıdığı için kesinlikle bir isimdir.
• يَا طَالِبُ، إِقْرَأِ الْكِتَابَ (Ey öğrenci, kitabı oku!) “طَالِبُ” kelimesi başına nidâ edatı (“يَا”) aldığı için, “الْكِتَابَ” kelimesi ise başına “الْـ” takısı aldığı için birer isimdir.
• أَنَا فَهِمْتُ الدَّرْسَ (Ben dersi anladım.) “أَنَا” (ben) zamiri başına “أل” almaz, tenvîn almaz, cer olmaz. Peki isim olduğunu nasıl anlarız? Ona “anladım” fiilini isnâd ettiğimiz için (müsnedün ileyh olduğu için) isimdir.
[Beyit 11]
Metin:
11 – بِتَا «فَعَلْتَ، وَأَتَتْ» وَيَا «افْعَلِي» … وَنُونِ «أَقْبِلَنَّ»: فِعْلٌ يَنْجَلِي
11 – “فَعَلْتَ”deki fâil tası (Tâ-i fâil), “أَتَتْ”deki müenneslik tası (Tâ-i te’nîs), “افْعَلِي”deki muhataba yâsı (Yâ-i mukhataba) ve “أَقْبِلَنَّ”deki tekit nûnu (Nûn-u te’kîd) ile fiil (diğer kelime türlerinden) ayırt edilip belirginleşir.
Şerh:
İbn Mâlik, fiilin ayırt edici 4 temel alâmetini açıklar:
1. Tâ-i Fâil (تَاءُ الفَاعِلِ): Mazi fiilin sonuna bitişen ve fâil olan harekeli ta harfidir (“فَعَلْتُ”, “فَعَلْتَ”, “فَعَلْتِ”).
2. Tâ-i Te’nîs-i Sâkine (تَاءُ التَّأْنِيثِ السَّاكِنَةُ): Mazi fiilin sonuna gelen ve öznenin dişi olduğunu gösteren cezimli ta harfidir (“قَامَتْ”, “كَتَبَتْ”).
3. Yâ-i Mukhataba (يَاءُ المُخَاطَبَةِ): Emir ve muzari fiilde dişil muhataba işaret eden yâ zamiridir (“إِذْهَبِي”, “تَذْهَبِينَ”).
4. Nûn-u Te’kîd (نُونُ التَّأْكِيدِ): Fiilin anlamını pekiştirmek için sonuna eklenen şeddeli veya sakin nun harfidir (“لَيَكْتُبَنَّ”, “إِقْرَأَنَّ”).
Gramer Istılahları ve Kurallar:
• Fiilin Alâmetleri (عَلاَمَاتُ الفِعْلِ): Kelimenin fiil olduğunu kanıtlayan ayırt edici eklerdir.
• Tâ-i Fâil: Zamir olup merfu konumda bulunan harekeli ta harfidir.
• Nûn-u Te’kîd: Fiili pekiştiren ve gelecek zamana tahsis eden nun harfidir.
Örnek Cümleler ve Tatbik:
• شَرِبْتُ الْمَاءَ وَذَهَبَتْ فَاطِمَةُ (Suyu içtim ve Fatma gitti.) “شَرِبْتُ” kelimesindeki ötreli “تُ” Tâ-i fâildir. “ذَهَبَتْ” kelimesindeki cezimli “تْ” ise Tâ-i te’nîstir. Bu iki ek sadece fiillere gelebildiği için bu kelimeler birer fiildir.
• يَا مَرْيَمُ اكْتُبِي الدَّرْسَ (Ey Meryem, dersi yaz!) “اكْتُبِي” kelimesinin sonundaki “ي” harfi bayan muhatap zamiridir (Yâ-i mukhataba). Dolayısıyla bu kelime bir fiildir.
• لَأَجْتَهِدَنَّ فِي عَمَلِي (İşimde mutlaka gayret edeceğim.) “أَجْتَهِدَنَّ” kelimesinin sonundaki şeddeli nun Nûn-u te’kîddir (pekiştirme nunu). Bu nun eklendiği kelimenin kesinlikle fiil olduğunu gösterir.
[Beyit 12 – 14]
Metin:
12 – سِوَاهُمَا الْحَرْفُ كَـ «هَلْ، وَفِي، وَلَمْ» … فِعْلٌ مُضَارِعٌ يَلِي «لَمْ» كَـ «يَشَمّْ»
13 – وَمَاضِيَ الْأَفْعَالِ بِالتَّا مِزْ، وَسِمْ … بِالنُّونِ فِعْلَ الْأَمْرِ؛ إِنْ أَمْرٌ فُهِمْ
14 – وَالْأَمْرُ إِنْ لَمْ يَكُ لِلنُّونِ مَحَلّْ … فِيهِ: هُوَ اسْمٌ نَحْوُ «صَهْ، وَحَيَّهَلْ»
12 – İsmin ve fiilin alâmetlerini kabul etmeyen kelime ise harftir; “هَلْ”, “فِي” ve “لَمْ” gibi. Muzari fiil, “لَمْ” edatından sonra gelebilen fiildir; “يَشَمّْ” (koklar) gibi.
13 – Fiillerin mazi olanını (sonuna gelen) “ta” ile ayır. Emir fiilini ise, eğer emir anlamı anlaşılıyorsa, (sonuna) “nun” kabul etmesiyle damgala/belirle.
14 – Eğer emir anlamı taşıdığı halde nun kabul etmeye elverişli değilse, o kelime isimdir (isim-fiildir); “صَهْ” (sus!) ve “حَيَّهَلْ” (haydi gel!) gibi.
Şerh:
İbn Mâlik, ilk olarak harfi tanımlar: Harf ne ismin ne de fiilin alâmetlerini kabul eden olumsuz (ademî) bir özelliğe sâhibtir (Örn: “هل”, “في”, “لم”).
Daha sonra fiilin kısımlarını ve özel alâmetlerini tek tek açıklar:
• Muzari Fiil (الفِعْلُ المُضَارِعُ): Başına cezm edatı olan “لَمْ” gelebilen fiildir (“لَمْ يَلِدْ”).
• Mazi Fiil (الفِعْلُ المَاضِي): Sonuna fâil tası veya müenneslik tası eklenebilen fiildir (“قَامَتْ”, “قُمْتُ”).
• Emir Fiil (فِعْلُ الأَمْرِ): Hem istek/talep anlamı taşıyan hem de pekiştirme nununu (Nûn-u te’kîd) kabul eden fiildir (“اكْتُبَنَّ”).
• İsim-Fiil (اسْمُ الفِعْلِ): Emir fiili gibi talep anlamı taşıdığı halde pekiştirme nununu kabul etmeyen kelimeler emir fiil değil, “isim-fiil” (ism-i fiil) kabul edilir. Örneğin “صَهْ” (sus) kelimesi emir manasındadır ama sonuna nun eklendiğinde “صَهَنَّ” denemez; bu yüzden isim-fiildir.
Gramer Istılahları ve Kurallar:
• Harf (الحَرْفُ): Kendisinde isim veya fiil alâmeti bulunmayan kelimedir.
• Fiilin Kısımları (أَقْسَامُ الفِعْلِ): Mazi, Muzari ve Emir.
• İsim-Fiil (اسْمُ الفِعْلِ): Fiil anlamı taşıdığı halde fiil alâmetlerini kabul etmeyen isim yapılı kelimedir.
Örnek Cümleler ve Tatbik:
• لَمْ يَهْمِلْ َيْدٌ وَاجِبَهُ (Zeyd ödevini ihmal etmedi.) “يَهْمِلْ” kelimesinin başına “لَمْ” edatı gelebildiği için bu kelime bir Muzari fiildir.
• حَضَرَتْ الْمُعَلِّمَةُ (Kadın öğretmen geldi.) “حَضَرَتْ” kelimesi sonuna cezimli te’nîs tası (“تْ”) aldığı için bir Mazi fiildir.
• صَهْ يَا وَلَدُ، وَحَيَّهَلْ إِلَى الصَّلاَةِ (Ey çocuk sus! Ve namaza haydi gel!) “صَهْ” kelimesi “أُنْصُتْ” (sus) anlamında, “حَيَّهَلْ” ise “أَقْبِلْ” (gel) anlamındadır. Emir manası taşırlar ancak sonlarına tekit nunu alamazlar. Bu yüzden emir fiil değil, birer İsim-Fiildir (اسْمُ الفِعْلِ).
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
