الوجيز في شرح الألفية
el-Vecîz fî Şerhi’l-Elfiyye
– MUKADDİME –
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
***
[Beyit 1 – 2]
Metin:
بسم اللَّه الرحمن الرحيم
1- قَالَ مُحَمَّدٌ هُوَ ابْنُ مَالِكِ … أَحْمَدُ رَبِّي اللَّهَ خَيْرَ مَالِكِ
2- مُصَلِّياً عَلَى الرَّسُولِ الْمُصْطَفَى … وَآلِهِ الْمُسْتَكْمِلِينَ الشَّرَفَا
1- İbn Mâlik diye bilinen Muhammed şöyle dedi: Mâliklerin/mülk sâhiblerinin en hayırlısı olan Rabbim Allâh’a hamdederim.
2- Seçkin Rasûle (Muhammed aleyhisselâm’a) ve şerefi kemâle erdirmiş olan âline (yakınlarına ve ashabına) salât getirerek…
Şerh:
İslâm ilim geleneğinde müellifler eserlerine Allâh’a hamd (hamdele) ve Muhammed aleyhisselâm’a salavat ile başlarlar. İbn Mâlik de bu mukaddimede öncelikle kendi kimliğini (Muhammed bin Mâlik) belirterek söze başlar. Allâh Teâlâ’yı ” خَيْرَ مَالِكِ ” (Mâliklerin/mülk sâhiblerinin en hayırlısı) olarak nitelendirip O’na hamdeder; ardından Allâh’ın kulları arasından süzüp seçtiği Muhammed aleyhisselâm’a ve O’nun izinden giderek ahlak ve şerefi tamâmlamış âile fertlerine ve ashâbına salâtü selâm getirir.
Bu ilk iki beyitte Müellif, hem kul olarak Rabbine karşı şükrünü ifâde etmekte hem de nahiv ilmine dâir kaleme alacağı bu büyük eserin bereketli olması için niyetini ortaya koymaktadır.
[Beyit 3 – 4]
Metin:
3- وَأَسْتَعِينُ اللَّهَ فِي أَلْفِيَّهْ … مَقَاصِدُ النَّحْوِ بِهَا مَحْوِيَّهْ
4- تُقَرِّبُ الْأَقْصَى بِلَفْظٍ مُوجَزِ … وَتَبْسُطُ الْبَذْلَ بِوَعْدٍ مُنْجَزِ
3- Nahiv ilminin tüm temel maksat ve kurallarının içinde toplandığı bin mısralık bir manzume (Elfiyye) husûsunda Allâh’tan yardım dilerim.
4- Bu eser, uzak ve zor konuları özlü bir lafızla yakınlaştırır (kolaylaştırır); gerçekleşmesi kesin bir vaatle bilgiyi bolca sunar.
Şerh:
İbn Mâlik bu beyitlerde kaleme aldığı eserin adını ve yazılış gayesini açıklar. “Elfiyye”, bin beyitten oluşan manzume demektir. Müellif, nahiv ve sarf ilminin en karmaşık, öğrenilmesi zor ve uzak (الْأَقْصَى) meselelerini son derece kısa, özlü ve akıcı (بِلَفْظٍ مُوجَزِ) bir üslupla öğrencilere yaklaştırdığını belirtir.
Ayrıca bu çalışmasında Allâh’ın yardımına sığındığını ( وَأَسْتَعِينُ اللَّهَ) ifâde ederek, muvaffakiyetin ancak ilâhî yardım ile mümkün olacağına dikkat çeker.
[Beyit 5 – 7]
Metin:
5- وَتَقْتَضِي رِضاً بِغَيْرِ سُخْطِ … فَائِقَةً أَلْفِيَّةَ ابْنِ مُعْطِي
6- وَهْوَ بِسَبْقٍ حَائِزٌ تَفْضِيلَا … مُسْتَوْجِبٌ ثَنَائِيَ الْجَمِيلَا
7- وَاللَّهُ يَقْضِي بِهِبَاتٍ وَافِرَهْ … لِي وَلَهُ فِي دَرَجَاتِ الْآخِرَهْ
5- Bu Elfiyye, İbn Mu’tî’nin Elfiyye’sini geride bırakarak, öfke barındırmayan tam bir hoşnutluk talep eder.
6- O (İbn Mu’tî), bu alanda öncelik hakkı olduğu için üstünlük kazanmıştır ve benim güzel övgümü hak etmektedir.
7- Allâh, âhiret derecelerinde hem bana hem de ona bol ihsanlar ve bağışlar takdir eylesin.
Şerh:
İbn Mâlik bu üç beyitte ilim ahlakı ve ahde vefa örneği sergiler. Kendisinden önce nahivde ilk Elfiyye’yi yazan İbn Mu’tî’nin (ö. 628/1231) eserine atıfta bulunur. Kendi kitabının düzen, kapsayıcılık ve akıcılık bakımından İbn Mu’tî’nin eserinden daha üstün (“فائقة”) olduğunu ifade etse de hemen ardından büyük bir alçakgönüllülükle: “O, benden önce bu yolu açtığı için övgüye ve üstünlüğe benden daha layıktır” der.
Şair, rekabeti veya kıskançlığı bir kenara bırakarak selefine duyduğu saygıyı dile getirir ve mukaddimeyi hem kendisi hem de İbn Mu’tî için Allâh’tan bağışlanma ve yüksek dereceler dileyen samimi bir dua ile kapatır.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
