متممة الآجرومية في علم العربية
Mütemmimetül-Âcurrumiyye fi İlmil-Arabiyye
Rahmân ve Rahîm olan Allâh”ın ismiyle…
Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. O, tektir, şeriki yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür. Bundan sonra:
Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye fî İlmi’l-Arabiyye, meşhur Endülüs âlimi İmâm Muhammed er-Raînî el-Hattâb (ö. 954/1547) tarafından kaleme alınmış, nahiv ilminin temel eseri olan el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye’yi tâmamlayıcı nitelikte bir metindir. Bu eser, temel bilgilerin ötesine geçerek daha geniş bir bakış açısı sunmasıyla, nahiv öğreniminin orta seviyeye geçişinde önemli bir görev üstlenmiştir.
***
Eserin Anlamı ve Müellifinin Amacı
Eserin ismi, Arapça’da “Arapça İlminde Âcurrûmiyye’nin Tamâmlayıcısı” anlamına gelir. Müellif, bu isimle eserinin amacını açıkça belirtmiştir. el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye her ne kadar nahiv ilmine giriş için ideal olsa da kasıtlı olarak bâsit ve özlü tutulduğu için bazı önemli konuları ya yüzeysel geçmekte ya da hiç değinmemektedir. El-Hattâb’ın amacı, bu eksiklikleri gidermek ve öğrencinin nahiv bilgisini sağlam ve tâm bir hâle getirmektir. Bu nedenle eser, Âcurrûmiyye’nin bir şerhi değil, onun üzerine eklemeler yapan ve onu tekâmül ettiren bağımsız bir telif eserdir.
***
Yapısı ve İçeriği
Mütemmime, yapısı ve konuların işlenişi itibarıyla el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye’nin mantıksal akışını takip eder ancak her konuyu daha derinlemesine ele alır. Eserin içeriği, Âcurrûmiyye’de bulunmayan veya yeterince açıklanmayan şu konuları kapsar:
• İ‘râbın Alt Türleri: İ‘râbu’t-takdirî (takdirî i‘râb) gibi gizli i‘râb halleri ve kelime-i gayr-ı munsarif gibi özel isimlerin i‘râb kâideleri detaylı olarak açıklanır.
• İ‘râb Âlametleri: Âcurrûmiyye’de sadece kısaca değinilen i‘râbın ikincil alâmetleri genişçe işlenir.
• Merfûât ve Mansûbât: Âcurrûmiyye’de sadece zikredilen bazı merfûât ve mansûbât çeşitlerine daha fazla örnek ve açıklama getirilir.
• Basra ve Kûfe Farkları: Müellif, yer yer bu iki ekolün nahiv konusundaki görüş ayrılıklarına da değinerek öğrencinin ufkunu genişletir.
• Eserin bu yapısı, öğrencinin temelden orta seviyeye geçişinde gerekli olan bilgiyi eksiksiz bir şekilde sunar.
***
Öne Çıkan Özellikler
Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye’nin öne çıkan özellikleri, onun nahiv tedrisatındaki başarısını açıklamaktadır:
• Tamâmlayıcılık: Âcurrûmiyye’de bahsedilmeyen konuları tamamlayarak, öğrencinin bilgisinde boşluk kalmasını engeller.
• Derinlik ve Kapsam: Basit bir ezber metni olmanın ötesinde, kâidelerin arkasındaki mantığı ve detayları sunar.
• Pedagojik Ahenk: Yazar, el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye’nin yalın ve kolay anlaşılır üslubunu korumayı başarmıştır. Bu, öğrencinin bir eserden diğerine geçişini sorunsuz kılar.
***
Eğitimdeki Yeri ve Önemi
Arapça eğitimi verilen birçok kurumda Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye, el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye’yi açıklayan ve onu bir üst seviyeye taşıyan en yaygın ve en çok tercih edilen kitâbtır. Geleneksel nahiv müfredatında bu iki eser, birbirini takip eden bir zincir oluşturur. Talebe, önce el-Âcurrûmiyye’yi ezberler ve temel nahiv bilgisini edinir. Ardından Mütemmime’yi okuyarak bu bilgiyi pekiştirir, derinleştirir ve yeni konular öğrenir. Bu bağlamda eser, el-Âcurrûmiyye’nin sadeliği ile İbn Hişâm’ın Şerhu Katri’n-Nedâ’sının detaylılığı arasında bir köprü vazifesi görür.
***
Eğitimdeki Avantajları
Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye’nin eğitimdeki başarısı, sağladığı şu öneli kazanımlara dayanır:
• Bilgiyi Pekiştirme: Öğrencinin Âcurrûmiyye’de ezberlediği kuralların mantığını ve detaylarını anlamasını sağlar.
• Eksikleri Tamâmlama: Âcurrûmiyye’deki sınırlı konuları genişleterek, öğrenciye daha sağlam bir temel sunar.
• İleri Seviyeye Hazırlık: Mütemmime, öğrencileri Şerhu Katri’n-Nedâ ve Elfiye gibi daha hacimli ve karmaşık metinlere hazırlar.
***
Mirası ve Günümüzdeki Değeri
Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye, yazıldığı dönemden itibaren Batı İslâm coğrafyasından Osmanlı medreselerine kadar geniş bir kabul görmüştür. Eser, bu yaygın kabul nedeniyle pek çok şerh, haşiye ve ders notuna konu olmuştur. Günümüzde dahi, birçok medrese ve İslâmî ilimler enstitüsünde hâlen ders kitabı olarak kullanılmaktadır. Eserin değeri, klasik bir metni yeni bilgilerle zenginleştirerek, ilim silsilesinin kesintisiz bir şekilde devam etmesini sağlamasından gelmektedir.
***
Sonuç
Mütemmimetü’l-Âcurrûmiyye fî İlmi’l-Arabiyye, nahiv ilminin tedrisatında köklü bir geleneğin parçasıdır. Müellifi, el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye’nin eşsiz giriş niteliğini koruyarak, onu tamâmlayan ve mükemmelleştiren bir eser ortaya koymuştur. Bu tamâmlayıcı etkisi, eserin Nahiv ilmi yolculuğunda önemli ve vazgeçilmez bir durak olmasını sağlamıştır. Bu eserin mirâsı, Arap dilini ve dînî metinleri doğru bir şekilde anlamak isteyenler için bugün de yol gösterici olmaya descvam etmektedir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
