إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ
Dîn Kolaylıktır
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ، وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ (39) وَغَيْرُهُ
18. Ebû Hüreyre radîyallâhu anh’dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivâyet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz bu dîn kolaylıktır. Hiç kimse dîn ile güç yarışına (aşırılığa) kalkışmasın ki, dîn mutlaka ona gâlib gelmiş olmasın.” Bu hadîsi Buhârî (39) ve başkaları rivâyet etmiştir.
(عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: Ebû Hüreyre’den rivâyetle. | رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:Allâh kendisinden râzı olsun. | عَنِ النَّبِيِّ: Nebî’den rivâyetle. | صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: Allâh’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun. | قَالَ: Şöyle buyurdu: | إِنَّ الدِّينَ: Şübhesiz bu dîn. | يُسْرٌ: Kolaylıktır. | وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ: Dîne karşı asla güç yetirmeye / zorlaştırmaya kalkışmaz. | أَحَدٌ: Hiçbir kimse. | إِلَّا غَلَبَهُ: İllâ dîn ona gâlib gelir / üstün gelir.)
Tahriç:
Bu azîm ve câmî hadîs-i şerîfi İmâm Buhârî Sahîh’inde Kitâbu’l-Îmân’da “Dîn Kolaylıktır” bâbında 39. hadîs olarak Ebû Hureyre radîyallâhu anh’tan rivâyet etmiştir. Ayrıca Nesâî Sünen’inde (5034), , İbn Hibbân Sahîh’inde (1237) ve Beyhakî es-Sünenu’l-Kubrâ’da (4741) tahriç etmişlerdir.
İslâm alimleri ve muhaddîsler bu hadîs-i şerîfin sahîhliği husûsunda ittifâk etmişlerdir. Sahîh-i Buhârî’nin îmân esaslarını, ibâdet âdâbını ve nefis terbiyesini nizâma sokan en temel rivâyetlerindendir.
Kelimeler ve Kavramlar:
«إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ»: İslâm dîninin özü, ahkâmı, teklifleri ve ruhu kolaylıktır; insân fıtratına, beden ve rûh gücüne uygundur, zorluk ve meşakkatten münezzehtir.
«وَلَنْ يُشَادَّ»: Müşâdde kökündendir; sertleşmek, dinde aşırı gitmek, kendini zorlamak, dîne karşı kuvvet gösterip gücünü aşan yüklerin altına girmek demektir.
«إِلَّا غَلَبَهُ»: İllâ galabehû; din o kimseye galip gelir, onu âciz bırakır; aşırı giden kimse bıkkınlığa düşer, rûhu kırılır ve ibâdetten tamamen kopar.
«فَسَدِّدُوا»: Dosdoğru olun, ifrat ve tefritten uzak durarak vasat (orta) yolu tutun, amellerinizde ilâhî rızâya ve Sünnet-i Seniyye’ye isâbet ettirin.
«وَقَارِبُوا»: Tam isâbet ettiremezseniz bile ona yaklaşın, gücünüz yettiğince kusursuzluğa yakın sâlih ameller işleyin.
«وَأَبْشِرُوا»: Müjdelenin, ümitsizliğe düşmeyin; az da olsa devamlı amellerin Allâh katında büyük mükâfatlar getireceğini umun.
«وَاسْتَعِينُوا»: Yardım isteyin, mânevî yolculuğunuzu dinç vakitleri değerlendirerek kolaylaştırın.
«بِالْغَدْوَةِ»: Günün ilk saatleri, sabah vakti ve seher sonrası tazelik anıdır.
«وَالرَّوْحَةِ»: Günün sonu, öğleden sonra ve ikindi vakti dinçliğidir.
«وَشَيْءٍ مِنَ الدُّلْجَةِ»: Gecenin son saatleri, seher vakti ve mânevî feyzin coştuğu zaman dilimidir.
Şerh:
Bu mübârek hadîs-i şerîf; kulun Allâh Teâlâ ile olan ibâdet yolculuğunu, nefis terbiyesini, kulluktaki ölçüyü ve mânevî seyr-u sülûkun dengesini belirleyen muazzam bir nübüvvet kelâmıdır. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, bu câmî kelâmıyla İslâm’ın rahmet, kolaylık ve adâlet dîni olduğunu îlân etmekte; dîndarlık adına nefsine zulmeden, gücünün yetmeyeceği ağır ibâdet yüklerinin altına giren ve aşırılığa kaçan kimseleri şefkatle îkâz etmektedir.
İslâm dîni, insânı beşerî zaaflarıyla birlikte onu kâmil bir kul mertebesine yükseltmek için indirilmiştir. Âlemlerin Rabbi olan Allâh Teâlâ, kullarına taşıyamayacakları yükleri yüklememiştir. Dîn-i mübîn-i İslâm’ın her bir emri, fıtrata tam bir uyum arz eder. Ancak nefs-i emmârenin gizli tuzaklarından biri de, insânı ya ibâdetleri tamâmen terk ettiren tefrite (gevşekliğe) ya da kendi sınırlarını aşarak helâkine yol açan ifrata (aşırılığa) sürüklemektir. Hakîkî dîndarlık, nefsi helâk edecek kadar zorlamak değil; Sünnet-i Seniyye’ye uygun olarak devamlı ve dengeli bir şekilde Allâh Teâlâ’ya kulluk etmektir. Zîrâ aşırı giden, dînde gâyet ihlâslı olduğunu zannederek kendi gücünü aşan yüklerin altına giren kimse, bir süre sonra bıkkınlığa, ruhsal çöküntüye ve nihâyet ibâdetleri tamâmen terk etme tehlikesine müptelâ olur. Allâh Teâlâ, şerîatını kolaylık esâsına dayandırdığı gerçeği hakkında şöyle buyurmaktadır:
﴿يُر۪يدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُر۪يدُ بِكُمُ الْعُسْرَۘ ﴿١٨٥﴾﴾
“Allâh sizin için kolaylık diler, sizin için zorluk dilemez.” [Bakara: 2/185]
﴿وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍۜ ﴿78﴾﴾
“O, dîn husûsunda üzerinize hiçbir darlık ve güçlük (harac) yüklemedi.” [Hac: 22/78]
Şerîatin temel gâyesi ve ilâhî nizâmın rûhu kolaylık, genişlik ve merhamettir; zîrâ Allâh Teâlâ, kullarına zorluk ve meşakkat dilememiş, dîni her türlü darlık ve külfetten münezzeh kılmıştır. Âyet-i kerîmelerin açıkça beyân ettiğine göre, İslâm fıtrat dîni olup emir ve nehiyleri insânın kâbiliyet ve tâkatinin fevkinde darlık getirmek üzere değil, aksine rûha ferahlık ve hayâta sükûnet bahşetmek gâyesiyle vaz’ edilmiştir. Dînde aşırılığa kaçarak meşakkati gâye edinmek yahut insânları dînden soğutacak sert ve dar kalıplara hapsetmek, şerîatin getirdiği genişliğe ve ilâhî irâdeye ters düşer. Ubey bin Ka’b radîyallâhu anh, bu noktada şu güzel sözleriyle nasîhat etmiştir:
“Hak yola ve Sünnete sımsıkı sarılınız! Zîrâ yeryüzünde dosdoğru yol ve Sünnet üzere bulunup da kendi nefsinde Allâh’ı zikreden, akabinde Allâh korkusundan derisi ürperen hiçbir kul yoktur ki, onun hâli tıpkı yaprakları kurumuş bir ağacın durumuna benzemesin: O ağaç öylece dururken âniden şiddetli bir rüzgâra mâruz kalır da üzerindeki yapraklar nasıl dökülüp saçılırsa; Allâh Teâlâ da o ağacın yapraklarını döküp saçtığı gibi o kulun hatâ ve günahlarını üzerinden öylece döker. Şüphesiz ki hak yol ve Sünnet üzere bir iktisât (orta yol üzere amel etmek); hak yol ve Sünnete muhâlif bir istikâmette gösterilen gayret ve aşırılıktan çok daha hayırlıdır. Şu hâlde dikkat edin ve gözetin ki; ameliniz ister gayret ve cehd (ictihâd) cinsinden olsun, ister iktisât dâiresinde kalsın, mutlaka nebîlerin minhâcı (yolu, nizamı) ve sünnetleri üzere olsun!”[1]
İmâm İbn Hacer rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Hangi kimse dinî amellerde aşırıya kaçıp (nefsine karşı) yumuşaklığı ve kolaylığı terk ederse, en sonunda âciz kalır, amellerden kesilir ve dîn ona gâlip gelir.”[2]
Selef ulemâsı rahîmehumallâh, ittifakla şöyle demiştir:
“Allâh Teâlâ ne zaman bir emri emrettiyse, şeytanın onda iki türlü saptırması vardır: Ya gevşeklik ve tefrit (eksik bırakma), ya da aşırılık ve ifrat (haddi aşma). Allâh’ın dîni ise tam bu ikisinin ortasındadır.”[3]
Sonuç:
Bu hadîs-i şerîf, kâmil dîndarlığın ve ibâdet ahlâkının pusulasıdır. İslâm dîni kolaylıktır. Mümin, dînde aşırılığa kaçıp nefsine zulmetmekten sakınmalı; Sünnet-i Seniyye çizgisinde orta yolu (vasat) tutarak, amellerinde devamlılığı ve ihlâsı esas almalıdır. Zîrâ Allâh Teâlâ’nın rızâsına nâil olmanın yolu, bedeni tâkatinden fazla yormak değil, az da olsa istikrarlı bir ubûdiyet şuuru taşımaktır. Kulu Rabbine yaklaştıran en kıymetli hazîne, riyâdan uzak ve samîmiyetle îfâ edilen bu sâde amellerdir. Dolayısıyla her Müslüman, ifrat ve tefritten şiddetle kaçınarak rûhî dengeyi muhâfaza etmeli, hidâyet rehberimiz olan Muhammed aleyhisselâm’ın nûrlu izinden aslâ ayrılmamalıdır.
Hükümler ve Hikmetler:
1. İslâm dîni kolaylık üzerine binâ edilmiştir; zorlaştırmak, dînde aşırı gitmek haramdır.
2. Amellerde ve ibâdetlerde orta yolu (vasat) tutmak, ifrat ve tefritten kaçınmak vâcibtir.
3. Nefse gücünün yetmeyeceği ağır ibâdet yüklerini yüklemek, zamanla bıkkınlığa ve ibâdetleri tamâmen terk etmeye yol açar.
4. İbâdetleri en dinç ve feyzli vakitlerde (sabah, ikindi ve seher vakitlerinde) parça parça edâ etmek devamlılığı sağlar.
5. Az da olsa devamlı olan ameller Allâh katında en sevimli olan amellerdir.
6. Şer’î ruhsatları ve kolaylıkları kabul etmek tevhîd ve Sünnet ahlâkının bir gereğidir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Allâh Subhânehu ve Teâlâ en iyisini bilendir.
Kaan Sâlih.
[1] İbn Batta, el-İbânetu’l-Kubrâ: 1/359.
[2] İbn Hacer, en-Nüket: 1/332.
[3] Bedr, Fıkhu’l-Ediye ve’l-Ezkâr: 1/96.
