İLİM TALEBELERİNE
YOL GÖSTEREN KANDİLLER
İlim Öğreniminde Usûl ve Âdâbın Önemi
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
***
Kâide 6: İlim tahsîli, belirli usûllere, kâidelere, edeplere ve mertebelere riâyet etmeyi gerektiren ciddî bir yolculuktur.
İlim, gelişigüzel adımlarla yahut indî metodlarla değil, asırlar boyu ehl-i ilmin tecrübesiyle billûrlaşan sahîh usûllerle elde edilir. Ulemâ, usûle riâyetin zarûretini şu meşhûr kâideyle hülâsa etmiştir:
“مَنْ حُرِمَ الْأُصُولَ حُرِمَ الْوُصُولَ Usûlden (temel kâide ve metodlardan) mahrûm kalan, vusûlden (hedefine ulaşmaktan) mahrûm kalır.”[1]
Talebe, basamakları birer birer tırmanmalı, her fennin usûl ve kâidelerine boyun eğmeli ve bu ciddî seferi mukaddes bir disiplin dâhilinde îfâ etmelidir. Zîrâ usûlsüzlük, zihni ifsâd eden en büyük tehlikelerden biridir ve kişiyi maksûduna ulaştırmak yerine çıkmaz sokaklara sürükler. Mertebeleri gözetmeksizin doğrudan nihâyete tâlip olmak, sağlam bir temel kurmadan yüksek bir binâ inşâ etmeye benzer. Temeli zayıf olan bir anlayış ise en küçük bir şüphe ve müşkil karşısında sarsılmaya mahkûmdur. İlim yolunda sebat eden tâlibin ilk vazîfesi, mualliminin rehberliğine teslim olup tedrîcî usûle sımsıkı sarılmaktır. Mübtedî iken müntehîlerin mesâiline dalmak, zihni gereksiz yere yorup hakîkatten büsbütün uzaklaştırır. Bununla birlikte usûlün rûhu edeptir; zîrâ edeple tezyîn edilmeyen mârifet, sâhibine vebâlden başka bir şey kazandırmaz. Kitaba, derse, hocaya ve ilim meclislerine hürmet gösteren talebenin zihni açılır ve fehmi berraklaşır. Netîcede usûl rehber, âdâb ziynet, sabır ise bu mukaddes yolun en sâdık azığı olduğunda hakîkî vuslat müyesser olur.
Kâide 7: Edebi terk etmek, ilmin bereketinden ve kalbe kazandırdığı faydalardan mahrûm kalmaya sebep olur.
Selef imâmları, ilim meclislerine oturmadan evvel edep tahsîl etmeyi şart koşmuşlardır; nitekim Abdullâh bin Mübârek rahîmehullâh meselenin ehemmiyetini şöyle ifâde etmiştir:
“Otuz sene edep, yirmi sene ilim talep ettim. Selef önce edebi, sonra ilmi öğrenirdi. Bizler, çok ilimden ziyâde azıcık edebe daha muhtâcız.”[2]
Talebenin nefsinde edebin bulunmaması, elde ettiği mâlûmâtın bereketini bütünüyle söndürür ve kalbini kasvetle doldurur. İlim nûrdur; edep ise o nûru muhâfaza eden sırça fânus mesâbesindedir; fânus kırıldığında nûr da rüzgârda söner.
Edeple tezyîn edilmeyen bir zihin, ilmi sâdece zâhirî bir yük ve cedel vâsıtası hâline getirir. Hâlbuki hakîkî ilim, sahibine dâimâ tevâzu, huşû ve haşyet aşılar; nefsin kibir ve gururunu törpüleyerek onu Rabbine yaklaştırır. Şâyet bir kimsede ilim arttıkça kibri ve iddiâsı da katlanıyorsa, o kimse ilmin feyzinden ve rûhundan mahrûm kalmış, sâdece kuru bir lafız hammallığına mahkûm olmuş demektir.
Bu sebeple ilim tâlibi, kitâbın sahîfelerini çevirmeden evvel kalbini ve ahlâkını yoklamalı, hocasına ve ilmin mukaddesâtına hürmeti her şeyin fevkinde tutmalıdır. Zîrâ edep kapısından girilmeyen bir ilim meclisinden zihnen çok şeyle dönülse bile, kalben hiçbir hidâyet ve mânevî nasîb elde edilemez. İlim, ancak edebin mütevâzı toprağında kök saldığında sahibine hem dünyâda vakar hem de âhirette necât bahşeden sâlih bir amele dönüşür.
Kâide 8: Usûlsüz öğrenim, zihinde karmaşaya ve meseleleri idrâk etmekte zorlanmaya yol açar; bu sebeple ilim yolunda doğru menhece ve sıraya bağlı kalmak elzemdir.
Sağlam bir menhece dayanmayan, dağınık ve sırasız bir tahsîl tarzı, talebenin zihninde içinden çıkılmaz kavram kargaşalarına ve tahrîflere yol açar. Temel kâideleri kavramadan fürûâta dalan kimse, fıkhî hükümleri yerli yerine oturtamaz ve dâimâ şüphelerin girdabında boğulur. Zirâ sağlam bir köke dayanmayan dallar, ilk şüphe rüzgârında kırılmaya mahkûmdur.
Talebe, basamakları birer birer tırmanmak yerine aceleyle zirveye ulaşmak istediğinde, hem vaktini tüketir hem de zihnini bâtıl anlayışlara açık hâle getirir. Tâbiîn imâmlarından Muhammed bin Sîrîn rahîmehullâh, Selef’in ilim alırken menhec ve kaynak husûsundaki titizliğini şöyle beyân etmiştir:
“إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ دِينٌ، فَانْظُرُوا عَمَّنْ تَأْخُذُونَ دِينَكُمْ “Şüphesiz ki bu ilim dindir; öyleyse dîninizi kimden aldığınıza çok iyi bakın!”[3]
İlimde rüsûh (derinleşme) kazanmanın yegâne yolu, Selef’in tertîbine ve Ehl-i Sünnet âlimlerinin ortaya koyduğu ilmî tederrüce sadâkatle bağlanmaktır.
Bu sebeple usûlsüz vusûl olmayacağı gibi, mütehassıs bir hocanın rahle-i tedrîsinden geçmeden, sırf kuru kitâbî mâlûmâtla hakîkî bir vukûfiyet elde etmek de mümkün değildir. İlimde rüsûh (derinleşme) kazanmanın yegâne yolu; Selef’in tertîbine, Ehl-i Sünnet âlimlerinin ortaya koyduğu ilmî tederrüce sadâkatle bağlanmak ve muhkem temeller üzerine binâ edilmiş bir usûl tâkip etmektir.
Kâide 9: Tevâzu, vakâr, sekînet ve haşyet gibi ahlâkî husûsiyetler, ilim talebesinin kendisini tezyîn etmesi gereken vasıflardır.
Hakîkî ilim yolcusu, dânesi çoğaldıkça boynu bükülen bereketli bir başak gibi olmalıdır. İlim nûru arttıkça nefsin gurûrundan, iddiâcılıktan ve kendini beğenmişliğin her nev‘inden uzaklaşarak ihlâsla tevâzu ve takvâ libâsına bürünmelidir. Emîrü’l-Mü’minîn Ömer bin el-Hattâb radîyallâhu anh, ilim tâlibinin zâhirinde ve bâtınında bulunması gereken o mânevî ağırlığı ve edebi vecîz bir sûrette şöyle tasvîr etmiştir:
“İlmi öğrenin; ilim için sekînet (ağırbaşlılık) ve vakârı da öğrenin! Kendisinden ilim öğrendiğiniz ve kendisine ilim öğrettiğiniz kimselere karşı mütevâzı olun. Zorba (kibirli) âlimlerden olmayın; aksi takdirde cehâletiniz ilminize gâlip gelir (ilminiz cehâletinizi örtemez).”[4]
Ciddiyetsizlik, lüzumsuz münâkaşalar, lâtifede haddi aşmak, hafifmeşreplik ve şımarıklık, ilim nûrunu söndüren ve ilim ehline aslâ yakışmayan süflî sıfatlardır. Zîrâ hakîkî ilim, amel-i sâlihi; amel ise kalbî bir haşyeti netîce vermelidir. Zâhirî vakârını iç âlemindeki Hak korkusu ve sekînetle birleştiremeyen kimse, hakîkî mânâda kemâle eremez. Talebe; meclisinde ölçülü, sükûtunda tefekkür ehli, kelâmında ise hayrı gözeten sâkin bir tavır takınmalıdır.
Kalbini Allâh Teâlâ’nın azametine açan ilim yolcusu, ilmi dünyevî bir üstünlük, rütbe ya da gurûr vesîlesi değil, nihâyetsiz bir ilâhî emânet bilerek her dâim edeple, haşyetle ve vakûr bir niyetle yürümelidir. Bu şuur, onu hem cehâletin karanlık tuzaklarından hem de kibrin helâk edici âkıbetinden muhâfaza edecektir.
Kâide 10: Bilgilerin kalıcı ve faydalı olması, doğru usûlün tâkip edilmesine ve edebin muhâfaza edilmesine bağlıdır.
Ezberlenen yahut mütâlaa edilen meselelerin unutulmaması ve dinde diriltici bir tesir icrâ etmesi, ancak sahîh usûl ile edebin cem edilmesiyle hâsıl olur. Usûle riâyet zihindeki istikâmeti, edep ise kalpteki feyiz ve bereketi temîn eder. Zîrâ usûlsüzlük vusûlsüzlüğe, edepten mahrûmiyet ise mânevî hüsrâna sürükler. Hakîkî ilim, sâdece kuru mâlûmâtın hâfızada toplanması değil; amele dönüşen, ahlâkı güzelleştiren ve sâhibini takvâya ulaştıran hidâyet nûrudur. Bu nûrun sönmemesi, tâlibin hocasına hürmet göstermesine, kitâbına tâzîm etmesine ve vakti hayırda istihdâm etmesine mebnîdir. Abdullâh bin Mübârek rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Bizim azıcık bir edebe olan ihtiyacımız, çokça ilme olan ihtiyacımızdan daha fazladır… Bize edep öğretecek gerçek mürebbîleri ve edep ehlini kaçırdıktan (onların devri geçtikten) sonra edep aramaya koyulduk.”[5]
Sehl et-Tüsterî rahîmehullâh ise şöyle demiştir:
“O zâtlar (Selef-i Sâlihîn), Allâh’ın emirlerini îfâ etmek husûsunda bizzat Allâh’tan yardım dilediler; Allâh’ın koyduğu edeplere riâyet etme yolunda da yine Allâh için sabrettiler.”[6]
Netîcede ilim yolcusu, Selef-i Sâlihîn’in izini sürerek zâhirî ahkâmı bâtınî edeple bezemeli, ilmiyle kibirlenmek yerine tevâzû libâsına bürünmelidir. Ancak bu sâyede tahsîl edilen ilim kalpte kökleşir, zihinde tecellî eder ve sahibine dünyâda da âhirette de gerçek bir selâmet ve necât vesîlesi olur.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
[1] Şevkânî, Edebü’t-Taleb ve Müntehe’l-Ereb: 5.
[2] İbnu’l-Cezerî, Gâyetü’n-Nihâye fî Tabakâti’l-Kurrâ: 2/660.
[3] Müslim, Sahîh: 1/11.
[4] İbn Abdilberrr, Câmiu Beyâni’l-İlm: 1/542.
[5] İbnü’l-Kayyim, Medâricü’s-Sâlikîn: 3/142.
[6] İbnü’l-Kayyim, Medâricü’s-Sâlikîn: 3/142.
