İLİM TALEBELERİNE
YOL GÖSTEREN KANDİLLER
İlmin Değeri ve Hakîkati
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
***
Kâide 1: Şer‘î ilim öğrenmek, Allâh’a yaklaştıran fazîletli ibâdetlerden ve sâlih amellerin en değerlilerindendir.
Selef-i Sâlihîn nezdinde şer‘î ilim tahsîli, nâfile namaz ve oruçtan daha üstün bir kurbet (Allâh’a yakınlaşma vâsıtası) olarak kabûl edilmiştir; zîrâ nâfile ibâdetin faydası sâdece sâhibine münhasır kalırken, ilmin bereketi ve nûru bütün ümmete şâmildir. Zîrâ cehâlet karanlığını izâle edip kalpleri tevhîd nûruyla ihyâ eden yegâne vesîle, vahiyle beslenen sahîh ilimdir. Nitekim İmâm Şâfi‘î rahîmehullâh bu ibâdetin dindeki mertebesini şöyle beyân etmiştir:
“طَلَبُ الْعِلْمِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ النَّافِلَةِ İlim talep etmek, nâfile namaz kılmaktan daha fazîletlidir.”[1]
Kul, dînini ve Rabbini hakkıyla tanımadan sâlih bir amelde bulunamaz. Dolayısıyla amellerin Allâh katında makbûl bir hüviyet kazanması, ancak şer‘î ölçülere muvâfık bir ilimle icrâ edilmesine bağlıdır. Bu mukaddes yola adım atan talebe, sıradan bir meşgûliyetle değil, enbiyânın bıraktığı en şerefli mîrâsla meşgûl olduğunun idrâkinde olmalıdır. Ebû’d-Derdâ radîyallâhu anh’tan rivâyet edilen hadîs-i şerîfte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«وَإِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا، إِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ، فَمَنْ أَخَذَهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ.»
“Şüphesiz ki âlimler, nebîlerin vârisleridir. Nebîler ne dînâr ne de dirhem mîrâs bırakmışlardır; onlar ancak ilmi mîrâs bırakmışlardır. Kim o ilmi alırsa, çok büyük bir nasîp almış olur.” [Ebû Dâvûd (3641)]
Kâide 2: Hakîkati bilmek, ibâdetleri doğru şekilde yerine getirmek ve ahlâkı güzelleştirmek ancak ilim sâyesinde mümkün olur.
Cehâlet karanlığı içerisinde yapılan hiçbir amel istikâmet üzere devâm edemez; zîrâ ihlâsın ve Sünnet’e mutâbakatın sıhhati dahî sahîh bir ilme muhtaçtır. İmam el-Buhârî rahîmehullâh’ın el-Câmi‘u’s-Sahîh’inde açtığı meşhûr bâb başlığı ve delîl getirdiği âyet-i kerîme, kişinin önce dînini bilip ardından amele yönelmesi gerektiğini vazetmektedir:
“الْعِلْمُ قَبْلَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ Sözden ve amelden önce ilim bâbı: Allâh Teâlâ’nın: ‘فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ Bil ki, Allâh’tan başka hak ilâh yoktur; kendi günâhın için istiğfâr et’ [Muhammed: 47/19] âyeti sebebiyle; (Allâh bu âyette) söz ve amelden önce ilimle başlamıştır.”[2]
Kulun ibâdetini bid‘atlerden arındırıp Sünnet-i Seniyye’ye muvâfık kılması, nefsini terbiye edip İslâm ahlâkıyla donatması ancak Kitâb ve Sünnet’ten neş’et eden sahîh bir ilimle vücûda gelir. Nitekim Ömer bin Abdilazîz rahîmehullâh ilimsiz amelin tehlikesini şöyle ifâde etmiştir:
“Kim Allâh’a ilimsiz olarak ibâdet ederse, ifsâd ettiği (bozduğu) şey, ıslâh ettiği (düzelttiği) şeyden daha çok olur.”[3]
Bu sebeple basîretten ve şer‘î delîlden yoksun gayretler, sahibine ecir kazandırmak yerine çoğu kez mânevî bir yıkım getirir. Hakîkî istikâmet; niyetin samîmiyeti ile ilmin rehberliğini aynı potada eritip her adımı vahyin nûruyla aydınlatmakla mümkündür. İlimsiz amel rotasız bir gemiye benzerken, amelsiz ilim de sahibinin sırtında taşınan ağır bir vebâlden öteye geçemez. Mü’mine düşen vazîfe ise, evvelâ neye ve nasıl îmân edip kulluk yapacağını tahkîk etmek, ardından bu kudsî ma‘rifeti hayâtın her ânına fiilen nakşetmektir.
Kâide 3: İlmin gâyesi yalnızca çok mâlûmat toplamak, mesele ezberlemek veya rivâyetleri çoğaltmak değil; hakkı fehmetmek, öğrenilenlerle amel etmek ve onları hikmetle insânlara ulaştırmaktır.
Selef-i Sâlihîn, nakillerin ve lafızların çokluğunu başlı başına hakîkî bir ilim saymamıştır. Abdullâh bin Mes‘ûd radîyallâhu anh ilmin hakîkatini şu vecîz sözüyle beyân etmiştir:
“لَيْسَ الْعِلْمُ بِكَثْرَةِ الرِّوَايَةِ، وَلَكِنَّ الْعِلْمَ الْخَشْيَةُ İlim, rivâyet çokluğu değildir; lâkin ilim ancak (Allâh’tan hakkıyla) haşyet duymaktır (korkmaktır).”[4]
Esâs olan; nassların maksadını fehmetmek (fıkıh), o ma‘rifeti hayâta hâkim kılmak ve teblîğ ederken hikmet ve basîret kâidelerine riâyet etmektir. İlmi sâdece zihnî bir birikim seviyesinde tutmak, onu rûhundan ve hidâyet gâyesinden büsbütün mahrûm bırakır. Nitekim Muâviye radîyallâhu anh’tan rivâyet edilen hadîs-i şerîfte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ.»
“Allâh kimin için hayır murâd ederse, onu dinde fakîh (derin anlayış sâhibi) kılar.” [Buhârî (71); Müslim (1037)]
Dolayısıyla hakîkî fakîh; ezberlediği satırların çokluğuyla değil, öğrendiği hakkı kalbine ve ameline nakşetme dirâyetiyle temâyüz eder. Çünkü ihlâstan ve amelden soyutlanmış kuru bir mâlûmat yığını, sâhibine rızâ-i ilâhîyi kazandırmak yerine omuzlarında taşınan ağır bir vebâle dönüşür. Netîce itibâriyle ilim talebesine düşen vazîfe; lafız hamallığına kapılmadan nassların hikmetine nüfûz etmek ve edindiği basîreti hem ahlâkına hem de ümmete rehber kılmaktır.
Kâide 4: Hakîkî ilim, kişinin yalnızca zihnini değil, kalbini, ahlâkını ve davranışlarını da tezkiye etmelidir.
Faydalı ilim (el-ilmü’n-nâfi‘), ilk meyvesini talebenin derûnî âleminde verir; kalpteki kibir, ucb ve haset gibi mânevî marazları kökünden kurutarak nefsi tezkiye eder. Hasan-ı Basrî rahîmehullâh sahîh ilmin talebe üzerindeki tezâhürünü şöyle tasvîr etmiştir:
“Kişi ilim talep ettiğinde, çok geçmeden bunun eseri onun huşûunda, gidişâtında (ahlâk ve vakârında), dilinde, bakışında ve elinde (amellerinde) açıkça görülürdü.”[5]
Yine Mâlik bin Dînâr rahîmehullâh, ilmin amelle ve edeple birleşmesinin meyvesini şöyle ifâde etmiştir:
“Kim ilmi amel etmek için öğrenirse, ilmi onu (kibrini) kırar ve alçakgönüllü yapar. Kim de onu amel dışı bir gâye için öğrenirse, ilmi onun ancak gurur ve övüncünü artırır.”[6]
Eğer tahsîl edilen bilgi talebenin ahlâkını güzelleştirmiyor ve onu kötülüklerden alıkoymuyorsa, o bilgi kalbe nüzûl etmemiş, kuru bir zihnî yüke dönüşmüş demektir. Zîrâ hakîkî ilim, sâhibini dâimâ haşyet ve tevâzû libâsına büründürerek Allâh Teâlâ’ya yaklaştırır. Amelden ve ihlâstan tecrîd edilmiş mâlûmât ise nefsi azdıran sinsi bir fitneye dönüşme tehlikesi taşır. Bu sebeple talebe, ezberlediği satırların değil, kalbinde yeşerttiği takvâ ve edebin hesâbını yapmak mecbûriyetindedir. Nihâyetinde ilimden asıl murâd; zihni lüzûmsuz mâlûmâtla doldurmak değil, rızâ-i ilâhîye muvâfık sâlih bir amelle istikâmet üzere yaşamaktır.
Kâide 5: İlmin mühim meyvelerinden biri Allâh’u Teâlâ’ya karşı haşyet, saygı ve kulluk bilincinin artmasıdır; amelle desteklenmeyen ilim, kişinin lehine delîl olmak yerine aleyhine hüccete dönüşebilir.
Allâh Teâlâ, ilmin nihâî semeresinin kalbî haşyet olduğunu Kitâb-ı Kerîm’inde şöyle îlân buyurmuştur:
﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ ﴿٢٨﴾﴾
“Kulları içinden Allâh’tan ancak âlimler (gereği gibi) korkar. Şüphesiz Allâh Azîz’dir, Ğafûr’dur.” [Fâtır: 35/28]
Öğrenilen her şer‘î hüküm, kula âhirette hesâbı sorulacak ağır bir emânettir; Ebû Mâlik el-Eş‘arî radîyallâhu anh’tan rivâyet edilen hadîs-i şerîfte Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«وَالْقُرْآنُ حُجَّةٌ لَكَ أَوْ عَلَيْكَ.»
“Kur’ân, ya senin lehine bir hüccet yahut aleyhine bir delîldir.” [Müslim (223)]
Amelsiz ilim, sâhibini kurtarmak şöyle dursun, azâbını artıran ve kıyâmet gününde aleyhine hücceti ikâme eden bir vebâl hâline gelir. Nitekim Ebû’d-Derdâ radîyallâhu anh bu korkuyu şöyle dile getirmiştir:
“Benim en çok korktuğum şey, Rabbimin huzûruna çıktığımda bana ilk olarak: ‘Öğrendin; peki bildiğinle ne amel ettin?’ diye sormasıdır.”[7]
Bu sebeple kul, öğrendiği her hakîkati sâlih amelle tezyîn etmeli ve bilgisini kibre değil, Hakk’a boyun eğişe vesîle kılmalıdır. Aksi takdirde amele dönüşmeyen bir idrâk, sahibini takvâya erdiren bir rehber olmak yerine, hesâbı çetin bir yükten başka bir şey kazandırmayacaktır.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
[1] Müsnedu’ş-Şâfi‘î: 249.
[2] ed-Dürerü’s-Seniyye: 1/125.
[3] Ahmed bin Hanbel, ez-Zühd: 244.
[4] Ahmed bin Hanbel, ez-Zühd: 121.
[5] Âcurrî, Ahlâku’l-Ulemâ: 71.
[6] Bağdâdî, İktidâu’l-İlmi’l-Amel: 32.
[7] Bağdâdî, İktidâu’l-İlmi’l-Amel: 41.
Bir Cevap Yaz
