İLİM TALEBELERİNE
YOL GÖSTEREN KANDİLLER
İlim Kabını Temizlemek
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
***
Kâide 11: Kalp, şer‘î ilmin yerleştiği ve muhâfaza edildiği mânevî bir kap mesâbesindedir.
Şer‘î ilim, sâdece akılda tutulan kuru bir bilgi değil; Allâh Teâlâ’nın râzı olduğu temiz kalplere koyduğu ilâhî bir nûrdur. Bu nûrun asıl yeri zihinden önce kalptir. Kalp bir kaba benzer; içine konan ilmi ancak temiz olduğu ölçüde korur. Nu‘mân bin Beşîr radîyallâhu anhümâ’dan rivâyet edilen meşhûr hadîs-i şerîfte Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«أَلَا وَإِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً، إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، أَلَا وَهِيَ الْقَلْبُ.»
“Dikkat edin! Bedende öyle bir et parçası vardır ki, o sâlih (iyi ve sağlam) olduğunda bütün beden ıslâh olur; o bozulduğunda ise bütün beden ifsâd olur (bozulur). Dikkat edin, o et parçası kalptir!” [Buhârî (52); Müslim (1599)]
Bu nebevî ikaz gereğince ilim talebesi, kuru zekâsından ve ezber gücünden evvel dâimâ kalbinin durumunu kontrol etmelidir. Çünkü içi kir, kibir, riyâ ve haset ile dolu olan bir kaba temiz su konulamayacağı gibi; ilâhî nûr ve hikmet de katılaşmış, hasta gönüllere girip yerleşmez. Zîrâ ihlâstan mahrum bir sînede barınan ilim, sâhibine amel ve takvâ kazandırmak yerine ancak ucub ve dünyalık hırs getirir. Şer‘î ilmi arayan kimse, dış elbisesini kirden temizlediği gibi, o kıymetli ilim tohumunun yeşereceği kalp kabını da günahlardan, kötü niyetten ve samimiyetsizlikten arındırmalıdır. Niyeti sırf Allâh rızâsı olan bir kalp , ilâhî feyzin ve hikmet pınarlarının kesintisiz akacağı en sâlih zemin hâline gelir. Kalbini günahlardan temizleyen bir talebe, öğrendiği ilmin gerçek bereketine, idrâkine ve aydınlığına kavuşur.
Kâide 12: Günahlarla ve rezîl ahlâkla kirlenmiş bir kalp, ilimden lâyıkıyla istifâde etmekte zorlanır.
Günahlar kalpte kara lekeler (rân) hâsıl eder; pas tutmuş, isyânlarla kararmış bir sînede ise vahyin nûru istikrâr bulamaz. Şer‘î ilim, sırf zihnî bir ameliyye yahut mâlûmât yığını değil; Allâh Teâlâ’nın takvâ ehli kullarının kalbine ilkâ ettiği ilâhî bir tecellîdir. Nefsânî hevâlar ve çirkin ahlâk ile perdelenmiş bir idrâk, dînin derin inceliklerini kavramaktan bittabi mahrum kalır. İmam Şâfi‘î rahîmehullâh’ın, hocası İmam Vekî‘ bin el-Cerrâh rahîmehullâh’a hâfızasının zayıflığından şikâyet ettiğinde aldığı şu nasîhat, Selef menhecinin mihenk taşıdır:
«شَكَوْتُ إِلَى وَكِيعٍ سُوءَ حِفْظِي … فَأَرْشَدَنِي إِلَى تَرْكِ الْمَعَاصِي
وَأَخْبَرَنِي بِأَنَّ الْعِلْمَ نُورٌ … وَنُورُ اللَّهِ لَا يُهْدَى لِعَاصِي»
“Vekî‘e ezberimin zayıflığından yakındım, bana mâsiyetleri (günâhları) terk etmemi tavsiye etti.
Ve haber verdi ki şüphesiz ilim bir nûrdur, Allâh’ın nûru ise âsî kimseye verilmez.”[1]
Yine İmam Mâlik rahîmehullâh, genç yaşta meclisine gelen İmam Şâfi‘î’deki ferâseti gördüğünde ona şu târîhî tavsiyede bulunmuştur:
“Şüphesiz ben, Allâh’ın senin kalbine bir nûr ilkâ ettiğini (bıraktığını) görüyorum; sakın onu mâsiyetin (günâhın) karanlığıyla söndürme!”[2]
Zulmet ile nûr aynı mahalde bir arada aslâ barınamaz; kalp günahlardan ve mânevî kirlerden arındıkça basîret inkişâf eder, fehim keskinleşir ve hıfz kuvvetlenir. Zîrâ ilim amelle, amel ise ihlâsla bereketlenir.
Kâide 13: İlim kabını temizlemek; kalbi hasetten, kibirden, kinden ve makâm-mevki (riyâset) arzusundan arındırmaya çalışmaktır.
Talebenin sînesini kemiren en tehlikeli mânevî marazlar; akranını çekememek, kendini başkalarından üstün görmek ve kalabalıkların önünde lider olma (hubbü’r-riyâse) hırsıdır. Şevkânî rahîmehullâh kalbin bu nefsânî pisliklerden temizlenmesini ilim tahsîlinin ilk şartı olarak şöyle ifâde etmiştir:
“İlim talebesinin üzerine vâcib olan ilk husus; niyetini güzelleştirmesi, iç âlemini ve kalbî niyetini ıslâh etmesi ve yöneldiği bu amelin, tâlip olduğu bu dâvânın bizzat Allâh Sübhânehu’nun kulları için vazettiği, rasûllerini kendisiyle gönderdiği ve kitâplarını kendisiyle inzâl buyurduğu şerîat olduğunu zihninde ve kalbinde hakkıyla tasavvur etmesidir. Aynı şekilde talebe; niyetine dünyevî gâyelerden herhangi bir hedefi karıştırmaktan, ilmin tabiatına uymayan ve onun berraklığını bulandıran bâtıl irâdelerle onu kirletmekten nefsini tam mânâsıyla tecrit edip arındırmalıdır. Meselâ ilim vâsıtasıyla dünyâlıktan bir mala nâil olmayı arzulayan, onunla bir nevî şeref ve itibar elde etmeyi uman, dünyevî riyâsetlerden bir riyâsete erişmeyi veyâ bu sayede şan ve şöhret kazanmayı gâye edinen kimsenin durumu böyledir. Zîrâ ilim paktır, tertemizdir; kendisinden başkasını kabûl etmez ve aslâ ortaklığı kaldırmaz.”[3]
Kalbini riyâset sevdâsına kaptıran kimse, hakkın tecellîsine kapılarını kapatır ve ilmi dünyâlık rezil şehvetlerin aracı kılar. Böyle bir aldanış, insanı hakikatin mütevâzı bir tâlibi olmaktan çıkarıp kendi hevâsının esiri hâline getirir. Makam ve övgü arzusunun perdelediği bir basîret ise hidâyet nûrundan mahrum kalarak sahibini koyu bir cehâlete sürükler.
Kâide 14: Talebe, günahları terk etmek ve nefsinin süflî arzularına karşı mücâdele etmek için gayret göstermelidir.
İlim yolculuğu, zâhirî bir kitâp okuma faaliyeti değil; nefsin süflî meyillerine, hevâya ve şeytânın iğvâlarına karşı verilen amansız bir cihâddır. Kalbini mâsivâdan ve mâsiyet kirlerinden arındırmayan bir kimse, ilmin nûruna lâyıkıyla nâil olamaz. Zîrâ ilim, Allâh’u Teâlâ’nın lütfettiği ilâhî bir nûrdur; bu nûr ise günâhların karanlığıyla asla bir arada barınamaz. Allâh’u Teâlâ, nefsiyle mücâhede eden sâlih kullarına hidâyet ve ilim kapılarını açacağını şöyle va‘d etmiştir:
﴿وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ ﴿٦٩﴾﴾
“Bizim uğrumuzda mücâhede edenleri, elbette yollarımıza eriştiririz. Şüphesiz ki Allâh, muhsinlerle (iyilik ve ihsân ehliyle) berâberdir.” [Ankebût: 29/69]
Gözü haramdan, dili gıybet ve yalandan, kulağı mâlâyânîden muhâfaza etmedikçe talebenin hakîkî mânâda terakkî etmesi muhâldir. Nefsiyle mücâhede etmeyen bir talebenin ilmi, kalbini ıslâh eden bir hidâyet vesîlesi olmak yerine, nefsini azdıran, kibrini besleyen ve onu helâke sürükleyen bir silâha dönüşür. Bu sebeple hakîkî talebe, zâhirî mâlûmâtı çoğaltmaktan ziyâde amelî istîkâmete sarılmalı, takvâyı kendisine azık edinmeli ve ihlâsla Allâh’a yönelerek dâimâ nefsinin hîlelerine karşı teyakkuzda bulunmalıdır. Zîrâ kalbi temizlenmemiş bir zihne yüklenen ilim, sâhibine nûr değil ancak ağır bir vebâl getirir. İlmin gâyesi yalnızca satırlarda kaybolmak değil, o hakîkatleri sadrında dirilterek ahlâkına nakşetmektir. Böylece talebe, öğrendiği her bir meseleyle Rabbine bir adım daha yaklaşır ve ilmini hem dünyâsı hem de âhireti için ebedî bir necât vesîlesi kılar.
Kâide 15: Zâhirî hazırlıklar kadar kalbin ıslâhına da ehemmiyet verilmelidir; ilimde muvaffakıyet, yalnızca ezber gücüne değil, kalbi ve ahlâkı düzeltme gayretine de bağlıdır.
Pek çok kimse ilmi sâdece keskin bir zekâ, güçlü bir hâfıza ve kütüphâneler dolusu kitâba mâlik olmak zanneder; hâlbuki Selef katında tevfîk-i ilâhî kalbin sıdkına ve takvâsına verilir. Allâh’u Teâlâ şöyle buyurmuştur:
﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿٢٨٢﴾﴾
“Allâh’tan korkup sakının (takvâ sâhibi olun); Allâh size öğretir. Allâh her şeyi hakkıyla bilendir.” [Bakara: 2/282]
Ahlâkını ıslâh etmeyen, kalbî amelini zâhirî ezberinden önde tutmayan kimse, lafız hamalı olmaktan öteye geçemez. Zîrâ ilim, dilden dile aktarılan kuru rivâyetler ve zihinde istiflenen mâlûmât yığınları değil; bilakis sahibini Allâh Teâlâ’ya yaklaştıran, kalbe vakar, sükûnet ve huşû bahşeden nûrânî bir hidâyettir. Nitekim İmam Mâlik rahimehullâh, talebesi İmam Şâfiî’ye şöyle nasîhat etmiştir:
“Şüphesiz ben, Allâh’ın senin kalbine bir nûr ilkâ ettiğini (bıraktığını) görüyorum; sakın onu mâsiyetin (günâhın) karanlığıyla söndürme!”[4]
İşte bu sebeple Selef-i Sâlihîn, kelâmın zâhirinden evvel nefsin terbiyesine ve kalbin tasfiyesine ehemmiyet vermiştir. Takvâ zırhına bürünmeyen bir ilim, sâhibine kifâyet etmediği gibi, onda ancak kibir, riyâ ve makam hırsı doğurur. Netîce itibâriyle amelsiz ilim, meyvesiz bir ağaç misâlidir; gâyesi Allâh rızâsı ve takvâ olmayan her tahsîl ise zâyi olmuş bir ömürden ibârettir. Bu hakîkati idrâk eden sâdık tâlibler, kalbî amelini zâhirî mâlûmâtından üstün tutmayı şiar edinmelidir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
[1] Divânu’ş-Şâfiî: 106.
[2] Beyhakî, Menâkıbü’ş-Şâfi‘î li’l-Beyhakî: 1/104.
[3] Şevkânî, Edebü’t-Taleb ve Müntehe’l-Ereb: 5.
[4] Beyhakî, Menâkıbü’ş-Şâfi‘î li’l-Beyhakî: 1/104.
Bir Cevap Yaz
