-Birinci Ders-
El-Ecrûmiyye’ye Giriş ve Nahiv İlminin Mebâdîsi
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
***
Arap lisânı, Allâh Teâlâ’nın insânlığa nihâî hidâyet rehberi olarak indirdiği Kelâm-ı Kadîm’i Kur’ân-ı Kerîm’in ve Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in Sünnet-i Seniyye’sinin mukaddes dilidir. Dîn-i Mübîn-i İslâm’ın temel kaynaklarını sahîh bir anlayışla idrâk edebilmek, sarf ve nahiv ilimlerini tahsîl etmeye bağlıdır. Bütün ilimlerin anahtarı mesâbesinde olan nahiv ilmine başlangıç husûsunda, asırlardır İslâm medreselerinde ilk basamak kabul edilen el-Mukaddimetu’l-Ecrûmiyye metni mübarek bir anahtardır. Bu ilk dersimizde, bir ilmin tenkit ve idrâki için gerekli temel kurallar çerçevesinde nahiv ilmini, müellifini ve eserin husûsiyetlerini şerh edeceğiz.
Metin
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle.
(بِسْمِ: İsmiyle | اللَّهِ: Allâh’ın | الرَّحْمَنِ: Rahmân olan | الرَّحِيمِ: Rahîm olan.)
Şerh
Allâh Teâlâ’nın yüce sıfatlarını cem eden “Besmele” ile her hayırlı ve mühim işe başlamak, Kur’ân-ı Kerîm’in fıtrî tertîbine ittibâ etmektir. Zîrâ Kur’ân-ı Kerîm, insanlığa hitâbına bu mübârek cümle ile başlamıştır. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de hadîs-i şerîflerinde besmele ile başlanmayan işlerin bereketsiz kalacağını beyân buyurmuştur.
Nahiv kâideleri gereğince, Besmele’deki (بِ) “Bâ” harf-i cerri, istiâne (yardım dileme) ve musâhabet (berâberlik) ifâde eder. Bu harf-i cer mahzûf (gizli) bir fiile mütealliktir. Musannif İbn Âcurrûm, “Sâdece Allâh’u Teâlâ’nın ismiyle, O’nun inâyetini ve yardımını talep ederek bu mukaddimeyi telîf etmeye başlıyorum” mânâsını kasdetmektedir.
Ecrûmiyye Yazarı
Eserin müellifi, nahiv ilminde büyük bir şöhrete sâhib olan Ebû Abdillâh Muhammed bin Muhammed bin Dâvûd es-Sanhâcî’dir. Kendisi “İbn Âcurrûm” lakabıyla tanınmıştır. Milâdî 1273 (Hicrî 672) yılında Fas’ın Fes şehrinde doğmuş ve Milâdî 1323 (Hicrî 723) yılında vefât etmiştir. Berberî kökenli Sanhâce kabilesine mensuptur. Berberî dilinde “Âcurrûm”, “fâkih, sûfî, takvâ sâhibi zât” mânâsına gelmektedir.
Müellif, ilmiyle âmil, zâhid bir ilim adamıdır. Nakledildiğine göre İbn Âcurrûm bu metni Kâbe-i Muazzama’nın karşısında ihlâsla kaleme almış, eserin makbul olup olmadığını Allâh Teâlâ’dan niyâz ederek metni denize atmış ve “Eğer bu eser Allâh rızâsı için yazılmışsa ıslanmaz” demiştir. Suyun esere zarar vermemesi, cümlenin ihlâsına ve eserin kat’î bereketine delîl sayılmıştır.
Ecrûmiyye Metni
Eserin tam adı “el-Mukaddimetü’l-Âcurrûmiyye fî Mebâdi’i İlmi’l-Arabiyye”dir. İbn Âcurrûm bu eseri, Arapça öğrenmeye yeni başlayan talebeler için başlangıç mâhiyetinde yazmıştır. Eser, nahiv ilminin temel kâidelerini hülâsa eden, ezberlenmesi sühûletli mûcez bir metindir. Yüzyıllardır medreselerde nahiv tedrîsâtına bu metinle başlanmış, üzerine müteaddit şerh ve hâşiyeler kaleme alınmıştır. Eserde ağırlıklı olarak Kûfe nahiv mektebinin ıstılâhları tercih edilmiş olsa da, eğitimdeki pratikliği hasebiyle Basra mektebi âlimlerince de baş tâcı edilmiştir.
Nahvin Tanımı
Lügat mânâsı îtibâriyle “nahiv” (النَّحْوُ); yönelmek, kasdetmek, taraf, miktar, misil ve benzerlik gibi mânâlara gelir. Istılâhî mânâda ise nahiv: Arapça kelimelerin cümle içindeki terkiplerini ve bu terkipler netîcesinde kelime sonlarında meydana gelen i’râb (hareke veya harf değişimi) ile binâ (değişmezlik) hâllerini bildiren kâideler bütünüdür. Sarf ilmi kelimenin kökünü ve yapısını (binâsını) incelerken; nahiv ilmi kelimenin cümle içindeki vazîfesini ve son harfinin alacağı harekeyi veya harfi inceler.
Nahvin Önemi
Nahiv ilmi, dîni ilimlerin koruyucu kalesidir. Arap dilinin kâideleri bilinmeden Allâh Teâlâ’nın kelâmı Kur’ân-ı Kerîm’in ve Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in Sünnet’inin sahîh anlaşılması imkânsızdır. Cümlede fâil (özne) ile mef’ûlü (nesneyi) birbirinden ayıran ana unsur kelime sonlarındaki i’râb harekeleridir. Harekede yapılacak hatâ (lahn), cümlenin mânâsını tamâmen bozabilir ve bâzı durumlarda îtikâdî yanlış anlaşılmalara yol açabilir.
Nahvin Hükmü
İslâm âlimlerinin icmâsı ile nahiv ilmini öğrenmek ümmet için “farz-ı kifâye”dir. Ümmet içerisinde bu ilmi tahsîl eden bir zümre bulunduğunda diğerlerinden sorumluluk kalkar. Fakat kimse öğrenmezse bütün ümmet günahkâr olur. Kur’ân ve Hadîs’ten hüküm çıkaracak müctehidlerin, müfessirlerin ve fakihlerin nahiv bilmesi ise “farz-ı ayn” derecesindedir.
Nahvin Gâyesi
Nahiv ilminin asıl gâyesi; zihnî ve lisânî hatâlardan muhâfaza olmak, Kur’ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye metinlerini okurken lahn (i’râb hatâsı) yapmaktan korunmaktır. İslâm fetihlerinin genişlemesiyle Arap olmayan unsurların İslâm’a girmesi sonucu dilde lahn yaygınlaşmıştı. Alî radîyallâhu anh’ın emriyle Ebû’l-Esved ed-Düelî tarafından nahiv kâidelerinin tedvin edilmesinin (yazıya geçirilmesinin) gâyesi, İslâm’ın aslî kaynaklarını dildeki bozulmalardan korumaktır.
Sonuç
Nahiv ilmi, İslâmî ilimlerin temeli ve Kur’ân ile Sünnet’i sahîh idrâk etmenin vazgeçilmez şartıdır. İbn Âcurrûm’un el-Ecrûmiyye metni, ihlâsla yazılmış, talebelere nahvin temel esaslarını en sâde şekilde öğreten mübarek bir başlangıç eseridir.
Bu Dersten Öğrendiklerimiz
1. El-Ecrûmiyye, Faslı büyük âlim İbn Âcurrûm tarafından yeni başlayanlar için kaleme alınmış bereketli bir nahiv metnidir.
2. Nahiv ilmi, kelimelerin cümle içindeki dizilişlerini ve son harflerinin alacağı i’râb veya binâ durumlarını inceleyen ilimdir.
3. Nahiv ilmi, doğrudan Kur’ân ve Sünnet’i sahîh anlamaya hizmet ettiği için İslâmî ilimlerin anahtarıdır.
4. Nahvi öğrenmek ümmet için farz-ı kifâye, İslâmî ilimlerde müctehid ve müfessir olacaklar için farz-ı ayndır.
5. Nahvin en büyük gâyesi, kişiyi Kur’ân ve hadîs okurken veya Arapça konuşurken i’râb hatâsı yapmaktan (lahn) korumaktır.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
