KOCANIN EŞİNE YAKIN MESAFE VE MAHALLE SINIRLARI İÇİNDE
GENEL İZİN VERMESİNİN ŞER’Î HÜKMÜ
Kocanın, eşine her defasında tekrar tekrar sormasına gerek kalmaksızın yakın mesâfede (örneğin mahalle sınırları dâhilinde) dışarı çıkabilmesi için genel bir izin vermesi, “sadece bu mahalle sınırları içinde kalmak kaydıyla sormadan çıkabilirsin” demesi câiz midir? Kadının bu genel izne dayanarak sormadan mahalle içinde çıkması helâl olur mu?
Cevâb: Hamd ve hüküm, Allâh Subhânehu ve Teâlâ’ya mahsustur.
• Mes’elenin Tanımı ve Hükmü
Kadının kocasının izni olmaksızın evden çıkması haram olup kadını “nâşize” (itaatsiz) kılan bir durumdur. Kadı Safedî rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Kocanın, karısını evden dışarı çıkmaktan men etme (yasaklama) hakkı icmâ ile sabittir.” [Mevsûatu’l-İcmâ’ fi’l-Fıkhi’l-İslâmî: 3/430]
Kocanın eşine evden çıkış konusunda belirli sınırlar dâhilinde; örneğin mahalle içinde, yakın çevrede, alışveriş veya komşu ziyâreti gibi meşrû ihtiyaç durumlarında genel izin (الإذن العام) vermesi câizdir ve şer’ân geçerlidir.
Koca eşine: “Sadece bu mahalle sınırları içinde kalmak şartıyla her defasında sormadan çıkabilirsin” şeklinde sarih bir genel izin verdiği takdirde, kadın bu izne dayanarak mahalle sınırları içinde her defasında tekrar izin almaksızın dışarı çıkabilir. Koca bu genel iznini iptal edip geri almadığı (rücu etmediği) sürece kadının bu çıkışları haram sayılmaz, kadına günah yazılmaz ve kadın nâşize olmaz.
• Hükmün Delîlleri ve Gerekçeleri
Allâh Subhânehu ve Teâlâ, şöyle buyurmaktadır:
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ
“Kadınların, yükümlülükleri kadar maruf (hakkaniyet ve örf) ölçüsünde hakları da vardır.” [Bakara: 2/228]
Allâh’u Teâlâ, bu âyet-i kerîmede âile içi muamelelerde “maruf” (örfe, hakkaniyete ve kolaylaştırmaya uygun) davranmayı emretmiştir. Kocanın, eşine hayatı darlığa sokmayacak şekilde meşrû ve emniyetli sınırlar içinde (örneğin mahalle çevresinde) önceden genel izin vermesi, evlilik hukukundaki maruf ve ihsan ilkesinin bir gereğidir.
İbn Ömer radîyallâhu anhumâ’dan rivâyet edildiğine göre, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
وَمِنْ حَقِّ الزَّوجِ عَلَى الزَّوجَةِ أَنْ لا تَخْرُجَ مِن بَيْتِهِ إلا بِإِذْنِهِ، فَإنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ لَعَنَتْهَا الملائِكَةُ حَتَّى تَرْجِعَ أَوْ تَتُوبَ”.
“Kocanın karısı üzerindeki haklarındandır ki; kadın, kocasının izni olmadan evinden çıkamaz. Eğer bunu yaparsa, geri dönünceye veya tevbe edinceye kadar melekler ona lânet eder.” [Ebû Yala (2455)]
Hadîs-i şerîfte kadının evden çıkışı “izin” şartına bağlanmıştır. “İzin” lafzı; ister her çıkışta husûsî olarak verilen özel izin, ister bir defada genel kapsama şamil kılınan genel izin olsun her ikisini de kapsar. Kocanın “mahalle içinde sormadan çıkabilirsin” demesi şer’ân muteber bir izin niteliği taşıdığından, kadın bu genel izin dâhilinde hareket ettiğinde hadîsteki yasaklama kapsamına girmez.
İmâm Nevevî rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Şayet koca, ‘Her ne zaman istersen çıkmana izin verdim’ derse; bu söz, her bir çıkış için iznin yenilenmesi ihtiyacını ortadan kaldırır.” [Ravdatu’t-Tâlibîn: 11/62]
Şeyhu’l-İslâm Zekeriyyâ el-Ensârî rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Kocanın ‘Her ne zaman istersen çıkmana izin verdim’ demesi, onu (her seferinde yeniden izin verme) külfetinden müstağni kılar (bunun yerini tutar).” [Esnâ’l-Metâlib: 9/68]
• İllet ve Hikmet
Evden çıkışta kocadan izin alma şartının fıkhî illeti; âilenin mahremiyetini ve namusunu korumak, kadının emniyetini sağlamak ve kocanın evlilik üzerindeki gözetim ve riyâset hakkını (kavvamiyeti) muhafaza etmektir.
Koca, mahalle içi gibi yakın, bildiği ve emniyetli alanlarda eşinin dışarı çıkmasına önceden genel bir izin verdiğinde, fıkhın aradığı rızâ ve emniyet ilkesi zaten gerçekleşmiş olur. Her küçük çıkışta tekrar tekrar izin alma zorunluluğunun kaldırılması, âile içindeki darlığı ve haracı giderme hikmetine dayanır.
• Sonuç
Kocanın eşine “sadece bu mahalle içinde kalmak kaydıyla sormadan çıkabilirsin” diyerek mekânla mukayyet genel izin vermesi câizdir ve şer’ân geçerlidir. Kadın bu genel izne dayanarak, belirlenen mahalle sınırları dâhilinde kocasına her defasında tekrar sormadan dışarı çıkabilir. Koca bu iznini sarih olarak iptal edip geri almadığı sürece kadının çıkışları helâldir ve itaatsizlik sayılmaz.
Allâh Subhânehu ve Teâlâ en iyisini bilendir.
Kaan Sâlih.
