İLİM TALEBELERİNE
YOL GÖSTEREN KANDİLLER
İlim Talebinde Niyeti İhlâslı Kılmak
Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür… Bundan sonra:
***
Kâide 16: İlim talebinin temeli, niyetin sahîh olması ve Allâh’ın rızâsına yönelmesidir.
Bütün sâlih amellerin kendisiyle sahîh kabûl edileceği şartların temelinde niyet olduğu gibi, ilim ibâdetinin rûhu da ihlâstır; niyet bozulduğunda amelin binâsı temelinden çöker. Emîrü’l-Mü’minîn Ömer bin el-Hattâb radıyallâhu anh’ın rivâyet ettiği ve Selef imâmlarının ilim meclislerinde ilk ders olarak okuttukları hadîs-i şerîfte Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى.»
“Ameller ancak niyetlere göredir ve her kişiye ancak niyet ettiği şey vardır.” [Buhârî (1); Müslim (1907)]
Kalp istikâmetini kaybedip niyet dünyevî menfaatlere meylettiğinde, zâhiren ilim gibi görünen en ulvî gayretler dahi kuru bir yorgunluktan ibâret kalır. Nitekim İmam el-Buhârî, Abdurrahmân bin Mehdî ve İmam eş-Şâfi‘î gibi büyük imâmlar, te’lîf edilen her ilim kitâbına bu hadîsle başlamanın ehemmiyetini ifâde etmişlerdir. Allâh Teâlâ’nın rızâsı gözetilmeden çıkılan hiçbir ilmî sefer sâhibini felâha erdirmez; kalbe riyâ girdiğinde nûr olan ilim kul için büyük bir vebâle dönüşür.
Bu nedenle ilim talebesinin gâyesi; kuru münâkaşalara girişmek, insanlara karşı üstünlük taslamak veya şöhret peşinde koşmak değil, nefsini terbiye edip dînini kemâliyle yaşamaktır. Kula düşen en mühim vazîfe, bu yola adım attığı andan itibâren niyetini her türlü dünyevî maksattan arındırarak sırf Allâh için kılmaktır. Rızâ-yı Bârî’den uzaklaşan kalpler ilmin hakîkatine aslâ vâsıl olamazlar; çünkü ihlâs, bütün sâlih amellerin yegâne rûhu ve zînetidir.
Kâide 17: Talebe; Allâh’ın rızâsını kazanmayı, kendi cehâletini gidermeyi ve Müslümanlara fayda sağlamayı gâye edinmelidir.
İlim tahsîlinde niyet, amellerin seyrini tâyin eden en mühim temel esastır. Kalbini riyâ, şöhret arzusu ve dünyevî menfaatlerden arındırmayan bir kimse, hakîkatte ilmin nûrundan mahrûm kalır ve yorucu bir vebâlin altına girer. İmam Ahmed bin Hanbel rahîmehullâh’a ilimde niyetin nasıl sahîh kılınacağı sorulduğunda, bu yolu gâyet vecîz bir sûrette şöyle hülâsa etmiştir:
“Niyeti sahîh olan kimse için ilme denk hiçbir amel yoktur. ‘Ey Ebû Abdullah! Kişinin niyeti nasıl sahîh olur?’ diye sorduklarında şöyle dedi: Nefsinden ve başkalarından cehâleti kaldırmaya niyet eder.”[1]
Selef-i Sâlihîn’in bu hikmetli beyânı, ilim yolcusunun istikâmetini açıkça tâyin etmektedir. Talebe öncelikle kendi cehâletini izâle ederek Rabbine nasıl ibâdet edeceğini, tevhîd akîdesini ve kulluk vazîfelerini sahîh olarak öğrenmelidir; zîrâ nefsini cehâlet karanlığından kurtaramayan bir kimsenin başkalarına hidâyet rehberi olması mümkün değildir. Ardından ümmetin cehâletini gidermeye, İslâm dînini muhâfaza etmeye ve hakkı neşretmeye bütün gayretiyle cehd etmelidir.
Şer‘î ilim, makâm elde etmek veya insanlarla cedelleşmek için değil; sâdece Allâh Teâlâ’nın dînini ihyâ etmek maksadıyla öğrenilir. Hakîkî ilim yolcusu, öğrendiği her hakîkati evvelâ kendi hayâtına tatbîk eden ve mârifetini hem kendisinin hem de ümmetin necâtına vesîle kılan muhlis kimsedir.
Kâide 18: Makâm, şöhret, övülme, üstünlük kurma ve tartışmalarda gâlip gelme arzusu, ilim talebinin asıl gâyesi kılınmamalıdır.
İlim tahsîli, yalnızca Allâh Teâlâ’nın rızâsını kazanmak ve cehâleti izâle etmek gâyesiyle yerine getirilen en fazîletli ibâdetlerden biridir. Kulun bu mukaddes yoldaki niyetine dünyevî menfaat, şöhret yahut üstünlük kurma arzusu karıştığında ise ilim, kurtuluş vesîlesi olmaktan çıkıp helâk edici bir vâsıtaya dönüşür. Ka‘b bin Mâlik radıyallâhu anh’tan rivâyet edilen hadîs-i şerîfte Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِيُجَارِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ، أَوْ لِيُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ يَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِ، أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ.»
“Kim âlimlerle boy ölçüşmek, sefîhlerle münâkaşa etmek veya insanların teveccühünü (dikkatini) kendine çekmek için ilim talep ederse, Allâh onu cehenneme sokar.” [Tirmizî (2654); İbn Mâce (253)]İlim, nefsin alkışlanma şehvetine yahut makâm basamaklarına âlet edilecek süflî bir metâ değildir. Tartışmalarda hasmını mağlûp etmek ve şöhret kazanmak arzusuyla ilim tahsîl eden kimse, kıyâmet günü yüzüstü sürünerek ateşe atılacak ilk kimselerden olmaktan şiddetle korkmalıdır. Nitekim ihlâsın bulunmadığı bir tahsîl, sâhibine nûr değil ancak ağır bir vebâl yükler.
Selef-i Sâlihîn, kalbi riyâdan ve riyâset sevdâsından arındırmayı amelin sıhhati için mutlak bir şart kabûl etmiştir. Şâyet bir tâlib, meclislerde başköşeye kurulmayı yahut avâmın senâsına mazhar olmayı gözetirse, âhiret nasîbini fânî alkışlar karşılığında zâyi etmiş demektir. Şer‘î ilimlerin biricik hedefi, nefsi cehâletten kurtarıp Allâh Teâlâ’nın rızâsına ulaşmaktır.
Kâide 19: İhlâslı ilim, kişide tevâzu, huşû ve kulluk bilincinin inkişâfına yardımcı olur; ilmi yalnızca dünyevî kazanç için kullanmak onun rûhundan uzaklaşmaktır.
Niyeti hâlis olan kimsenin ilmi arttıkça Allâh’a karşı huşûu ve mahlûkâta karşı tevâzûu ziyâdeleşir; o, ilmiyle dünyâlık devşirme peşine düşmez. Hakîkî ilim, sâhibine dâimâ acziyetini hissettirir, nefsânî böbürlenmelerden arındırır ve kalbi Rabbânî nûr ile ihyâ eder. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh’tan rivâyet edilen hadîs-i şerîfte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu husûsta şöyle uyarmıştır:
«مَنْ تَعَلَّمَ عِلْمًا مِمَّا يُبْتَغَى بِهِ وَجْهُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ لَا يَتَعَلَّمُهُ إِلَّا لِيُصِيبَ بِهِ عَرَضًا مِنَ الدُّنْيَا، لَمْ يَجِدْ عَرْفَ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.»
“Kim kendisiyle Allâh Azze ve Celle’nin vechi aranan bir ilmi, sâdece dünyâdan bir menfaat elde etmek için öğrenirse, kıyâmet günü cennetin kokusunu dahî duyamaz.” [Ebû Dâvûd (3664); İbn Mâce (252)]
Şer‘î ilmi dünyevî bir ticâret kapısı, maddî menfaat yahut şöhret vâsıtası hâline getirmek, enbiyâdan kalan mukaddes bir emâneti değersiz dünyâ metâına satmaktır. Selef-i Sâlihîn’in beyân ettiği vechile faydalı ilmin alâmeti, kulun âhiret iştiyâkını ve haşyetini artırması, dünyâ hırsını ve nefsânî hevâsını ise kırmasıdır. Dünyâlık gâyeler, âhiret amellerinin nûrunu bütünüyle söndürür. İlim talebesinin yegâne maksadı; nefsini terbiye etmek, cehâleti izâle eylemek ve Allâh Teâlâ’nın dînini i‘lâ etmektir. Şâyet niyetler dünyevî makâm, mal veya alkışlara meylederse, zâhiren ibâdet ve tâat sûretinde görünen ameller uhrevî bir vebâle ve ebedî bir hüsrâna dönüşür. Kalbi âhiret iştiyâkıyla çarpan sâdık bir talebe ise ilmini hiçbir dünyevî pâye ile değişmez ve yalnızca Rabbinin hoşnutluğunu arar.
Kâide 20: Niyetin doğruluğu, ilmin bereketi ve mânevî faydası açısından son derece mühimdir; talebe, niyetini tahsîlin her merhalesinde murâkabe etmelidir.
İnsan kalbi dâimâ evrilip çevrilen bir yapıya sâhip olduğundan, ilim yolunun başında düzeltilen bir niyet zamanla nefsin gizli hîleleriyle bulanabilir. Büyük Tâbiîn imâmı Süfyân-ı Sevrî rahîmehullâh, nefsin bu sinsi tuzaklarına ve niyetin değişkenliğine şöyle dikkat çekmiştir:
“Niyetimden daha zor tedâvî ettiğim (üzerinde uğraştığım) hiçbir şey olmadı; zîrâ o sürekli (hâlden hâle) değişmektedir.”[2]
Niyet, bir defâ tashîh edilip bırakılacak durağan bir amel değildir; talebe başladığı ilk günden son nefesine kadar her kitâpta, her derste ve her münâzarada kalbini yoklamalı, niyetini riyâdan arındırmak için dâimî bir murâkabe hâlinde yaşamalıdır. Çünkü kalp, yaratılışı îcâbı rüzgârın önündeki kuş tüyü misâli süratle savrulur ve nefis, kulun fark edemeyeceği kadar ince yollarla ibâdetlere gizli ortaklar katmak ister.
Amelin zâhirdeki güzelliği, bâtındaki ihlâs zedelenirse hebâ olup gider; zîrâ Allâh Teâlâ ancak sırf kendi rızâsı için yapılan sâlih amelleri kabûl buyurur. Mücâhedeyi bir an olsun terk eden kimse amellerini riyâ ve ucb bataklığına kaptırabileceğinden, sâdık tâlib her adımında niyetini tazelemeli ve kalbini mutlak teslîmiyetle Rabbine arz etmelidir. Bu sebeple Selef’ten gelen büyük imâmlar, zâhirî amellerinden evvel dâimâ bâtınî niyetlerini murâkabe ve tedâvî etmeye gayret etmişlerdir.
***
Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Rabbinin rahmetine muhtaç kul,
Kaan Sâlih.
[1] Râcihî, Şerhu Süneni İbn Mâce: 17/5.
[2] İbn Cemâa, Tezkiratü’s-Sâmi: 68.
