RÜTBE-İ TENZİL
(VALİLİKTEN MEMURLUĞA, KOMUTANLIKTAN ERLİĞE GEÇİŞ)
İŞLEMİNİN HÜKMÜ, ZULÜM NİTELİĞİ VE YÖNETİCİYE İTAAT YÜKÜMLÜLÜĞÜ
İmâm (sultan/ulu’l-emr/emir) bir idâreciyi veya görevliyi vâlilikten memurluğa, komutanlıktan erliğe düşürmesi (rütbe-i tenzîl) ya da tamâmen görevden el çektirilmesi câiz midir, haksız yere yapıldığında zulüm sayılır mı ve rütbesi düşürülen kimsenin yöneticiye itaat etmeme hakkı var mıdır?
Cevâb: Hamd ve hüküm, Allâh Subhânehu ve Teâlâ’ya mahsustur.
• Mes’elenin Tanımı ve Hükmü:
Kamu görevlilerinin (vâli, kâdî, komutan, memur) azli veya derece/rütbelerinin düşürülmesi veya görevden tamamen el çektirmesi (rütbe-i tenzil) ile bu karara karşı itaatin hükmü iki ana başlık altında tahlil edilir:
Rütbe-i Tenzil / Azil İşleminin Cevâzı ve Zulüm Boyutu: Yöneticinin (İmâm/Sultan/Ulu’l-emr/Emir) bir kamu görevlisini azletmesi veya rütbesini düşürmesi; liyakat eksikliği, o göreve daha layık birinin varlığı yahut kamu huzurunu sağlama gibi kamusal bir maslahata dayanıyorsa caiz ve meşrûdur. Eğer hiçbir kamusal maslahat ve şer’î gerekçe yokken sırf keyfî olarak rütbe düşürülürse, bu tasarrufta idâreci Allâh katında günahkâr olur. Ancak, kamu düzeninin bozulmaması ve otoritesinin korunması amacıyla, yöneticinin bu azil ve tenzil kararı hukuken geçerlidir (nâfizdir). Herkesin uyması gerekir.
Rütbesi Düşürülen Görevlinin İtaat Yükümlülüğü: Görevi değiştirilen veya rütbesi düşürülen kimsenin, karar haksız ve zulüm niteliğinde olsa dâhi yöneticiye itaat etmeme, karara direnme yahut isyân etme hakkı kesinlikle yoktur. Verilen yeni görev açık bir günahı emretmediği sürece, kamu huzurunu ve ümmetin birliğini korumak adına yöneticinin emrine uymak ve gösterilen yeni alt görevi edâ etmek vâcibtir.
• Hükmün Delîlleri ve Gerekçeleri:
Allâh Subhânehu ve Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ
“Ey îmân edenler! Allâh’a itaat edin, Rasûl’e itaat edin ve sizden olan ulu’l-emre (yöneticilere) de itaat edin.” [Nisâ: 4/59]
Âyet-i kerîme, Müslümanların amirlerine ve ulu’l-emre itaat etmelerini farz kılmıştır. Yöneticilerin idarî takdirleri veya rütbe tenzili kararları şahıs bazında haksızlık içerse bile, masiyet (günah) teşkil etmediği sürece bu umûmî emrin şümulü uyarınca karara uyulması vâcibtir.
Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, şöyle buyurmuştur:
اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا، وَإِنِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ كَأَنَّ رَأْسَهُ زَبِيبَةٌ
“Başınıza başı kuru üzüm gibi siyah Habeşli bir köle dahi tayin edilse, (onu) dinleyin ve itaat edin!” [Buhârî (6723)]
Hadîs-i şerîf, idârecilerin yetki ve kararlarına tâbi olmanın gerekliliğini açıkça beyân eder. Kişinin statüsünün veya rütbesinin düşürülmesi gibi şahsî mağduriyetlerde dâhi başkaldırılamayacağını ve âmirin meşrû idârî kararlarına itaatin devam ettiğini gösterir.
Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, şöyle buyurmuştur:
تَسْمَعُ وَتُطِيعُ لِلْأَمِيرِ، وَإِنْ ضُرِبَ ظَهْرُكَ وَأُخِذَ مَالُكَ فَاسْمَعْ وَأَطِعْ
“Sırtına vursa ve malını alsa dahi emîri (idâreciyi) dinle ve ona itaat et!” [Müslim (1847)]
Bu hadîs-i şerîf, haksız bir muameleye uğranılsa dâhi asayişi bozacak şekilde itaatsizlik yapılamayacağını sarahaten delîllendirir. Rütbenin vâlilikten memurluğa yahut komutanlıktan erliğe düşürülmesi, şahsa yönelik bir mağduriyet oluştursa bile itaat yükümlülüğünü kaldırmaz.
Müminlerin emîri Ömer bin Hattab radîyallâhu anh, şöyle demiştir:
“Vallâhî, halka haksızlık eden veya sınırını aşan vâlilerimden ve amirlerimden kısas alırım (hesâb sorup gereğini yaparım). Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in kendi nefsinden kısas verdiğini gördüm.” [Tahâvî, İhtilâfu’l-Ulemâ: 5/128]
İmâm İbn Hazm rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“İtaati vâcib olan imâmın bir yetkiliyi azletmesi veya görevden el çektirmesi durumunda bu azil tasarrufunun geçerli (nafiz) olduğu hususunda âlimler ittifak etmişlerdir.” [Merâtibü’l-İcmâ: 126; Mevsûatu’l-İcmâ’: 5/228]
Kâdı İyâz rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Yöneticilerin Allâh’ın emrine aykırı olmayan ve günah içermeyen hususlardaki emirlerine itaat etmenin vâcib olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.” [Mevsûatu’l-İcmâ: 5/223]
İmâm İbn Kudâme rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Ömer radîyallâhu anh görevlendirir ve azlederdi. Nitekim Şurahbîl bin Hasene’yi Şam vâliliğinden azledip yerine Muâviye’yi tayin etmişti. Şurahbîl kendisine: ‘Beni bir korkaklığımdan yahut hıyanetimden dolayı mı azlettin?’ diye sorunca, Ömer: ‘Her ikisinden de değil; lâkin ben bir adamdan daha güçlü bir adam istedim’ demiştir. Yine Hâlid bin el-Velîd’i azledip yerine Ebû Ubeyde’yi tayin etmiştir… Alî radîyallâhu anh da Ebû’l-Esved’i vâli/kâdî tayin edip sonra azletmişti. Ebû’l-Esved: ‘Beni niçin azlettin, ben bir hıyanet mi yaptım yahut suç mu işledim?’ deyince; Alî: ‘Sesinin iki hasmın sesinden daha yüksek çıktığını gördüm’ demiştir. Çünkü devlet başkanı şehirlerdeki emîrlerini ve vâlilerini azletme yetkisine sâhibtir.” [el-Mugnî: 14/88; eş-Şerhu’l-Kebîr: 28/289-290]
Şeyhu’l-İslâm İbn Teymiyye rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“Kişi (işlediği bir kusur veya kamu maslahatı gereği) makamından/görevinden azledilmek veya rütbesi ve yetkileri düşürülmek suretiyle de ta’zir edilebilir. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve sahâbe bu şekilde ta’zirde bulunurlardı.” [Mecmuû’l-Fetâvâ: 28/344]
“(Yöneticinin ve yetkililerin görevlendirme ve rütbe belirlemedeki tercihi) keyfî bir tercih değil, maslahata dayalı bir tercihtir. Bundan maksat; yetkilinin belirli bir uygulamaya veya rütbeye çakılı kalmayıp, Allâh ve Rasulü’nün daha çok râzı olacağı daha maslahatlı bir konuma veya göreve geçebilmesidir.” [Mecmuû’l-Fetâvâ: 31/68]
“Yöneticinin, taşkınlığını ve zararını önlemek amacıyla bir yetkiliyi veya şahsı başka bir yere veya alt bir göreve nakletme yetkisi vardır. Aynı şekilde kötülüğü görülen kimseden gelecek zararı engellemek için onu ta’zir etme hakkı da vardır.” [Mecmuû’l-Fetâvâ: 34/148]
İmâm Nevevî rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“İmâmın; kendisinden bir kusur/zafiyet sâdır olan kâdîyı azletme yetkisi vardır… Yahut kendisinden bir kusur sâdır olmasa bile orada ondan daha efdal (daha ehil) biri varsa… Ya da dengi bulunmakla birlikte, bir fitneyi yatıştırmak gibi azlinde bir maslahat söz konusu ise (yine azledebilir). Aksi takdirde (meşru bir gerekçe yoksa) onu azletmesi câiz değildir… Bununla birlikte, sultana itaati gözetme mülahazasıyla, en sahîh olan kavle göre azil hukuken nafizdir (geçerlidir).” [Ravdatu’t-Tâlibîn ve Umdetu’l-Muftîn: 11/126]
İmâm Süyûtî rahîmehullâh, şöyle demiştir:
“İmâmın tebaa ve kamu görevlileri üzerindeki her türlü tasarrufu (tayin, azil, rütbe tenzili, görev değişimi), kamu maslahatına (toplum yararına) bağlıdır.” [Mevsûatu’l-İcmâ: 10/407]
İmâm Kâsânî rahîmehullâh, idârecinin emrine itaat yükümlülüğünü şöyle beyân etmiştir:
“İdareci/komutan askerlere/maiyetindekilere bir şey emrettiğinde, bunun kendileri için faydalı olup olmadığını bilmeseler dâhi, açıkça bir günah (mâsiyet) olduğunu bilmedikleri sürece idâreciye itaat etmeleri gerekir. Çünkü ictihat/takdir mahallinde imâma uymak vâcibtir… Yaratana isyân olan yerde yaratılmışa itaat yoktur.” [Badâiu’s-Sanâi: 7/100]
İmâm İbn Nüceym rahîmehullâh, dârecinin genel tasarruf yetkisini şöyle açıklar:
“Çünkü imâmın, Müslümanların maslahatına olan hususlarda kamu adına tasarruf yetkisi bulunmaktadır.” [el-Bahr er-Râik: 8/237]
Şeyh Nizâmüddîn ve heyet tarafından tanzim edilen “el-Fetâvâ’l-Hindiyye”de idârecinin azl ve istibdâl yetkisi hakkında şöyle denilmiştir:
“Sultanın (idârî otoritenin), bir şüphe/töhmet bulunsun veya bulunmasın, görevliyi azletme ve yerine başkasını tayin etme yetkisi vardır.” [el-Fetâvâ’l-Hindiyye: 3/317-318]
• İllet ve Hikmet:
Kamu makamları şahısların mülkü değildir. İmâm kamu maslahatını idâre etmekle yükümlüdür. Şâyet her rütbesi tenzil edilen görevliye karara direnme veya itaat etmeme hakkı tanınsaydı, kamu emniyeti felç olur, disiplin bozulur ve ümmet içinde büyük fitneler baş gösterirdi. Şerîat, şahsî mağduriyetleri kamu düzenini korumak adına sineye çekmeyi esas almıştır.
• Sonuç:
Vâlilikten memurluğa yahut komutanlıktan erliğe rütbe tenzili kamu maslahatına dayanıyorsa câiz ve meşrûdur. Hiçbir gerekçe yokken sırf keyfî yapılması durumunda ise yönetici günahkâr olur; ancak yapılan bu idârî tasarruf şer’ân geçerlidir. İtiraz edilme durumu yoktur.
Rütbesi düşürülen kimsenin, yeni görev günah bir ameli içermediği sürece yöneticiye itaat etmeme veya karara direnme hakkı yoktur. Gösterilen yeni alt görevi kabul edip itaat etmesi vâcibtir. Ya da görevden alınmasının zulüm olduğunu iddia ederek itaatten ayrılması câiz değildir.
Allâh Subhânehu ve Teâlâ en iyisini bilendir.
Kaan Sâlih.
